ระบบชำระเงินของไทยมีอะไรบ้าง BAHTNET ICAS และ QR

ระบบชำระเงินของไทยที่ธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) ระบุไว้ในหน้าอธิบายระบบการชำระเงิน มีบริการสำคัญ 2 อย่างคือ บาทเนต (BAHTNET) สำหรับโอนเงินมูลค่าสูงข้ามธนาคาร และระบบหักบัญชีเช็คด้วยภาพเช็ค (ICAS) ส่วนที่คุณเห็นในชีวิตประจำวัน เช่น สแกนคิวอาร์ ชำระบิลด้วยบาร์โค้ด หรือฝากเช็ค มีมาตรฐานกลางรองรับอยู่ข้างหลัง

คำตอบสั้น ๆ คือ ระบบชำระเงินไม่ได้มีระบบเดียว แต่เป็นชุดของระบบและมาตรฐานที่ทำงานต่อกัน ข้อมูลในที่นี้อ่านจากเว็บไซต์ ธปท. เมื่อพฤศจิกายน 2569 หน้า "เกี่ยวกับระบบการชำระเงิน" ที่อ่านมีข้อความลิขสิทธิ์ปี 2566 และข้อมูลหน้าหลักระบบการชำระเงินปรับปรุงล่าสุดตามข้อมูลหน้าเว็บเมื่อ 22 ธันวาคม 2566 บางประโยคในหน้านั้นอาจเก่ากว่านั้น จึงควรเช็กหน้าล่าสุดของ ธปท. อีกครั้งก่อนอ้างอิง

ระบบชำระเงินคืออะไร และ ธปท. ทำหน้าที่อะไร

หน้าหลักของ ธปท. อธิบายบทบาทนี้ว่า คือการกำกับดูแลและสนับสนุนให้ระบบการชำระเงินในประเทศดำเนินไปอย่างมีประสิทธิภาพ มั่นคงและปลอดภัย เพื่อช่วยให้การทำธุรกรรมการค้าและการเงินรวดเร็วคล่องตัว เมนูของหน้านั้นยังมีหัวข้อ "การกำกับตาม พ.ร.บ. ระบบการชำระเงิน พ.ศ. 2560" และ "การกำกับดูแลความเสี่ยงด้านเทคโนโลยีสารสนเทศ" ซึ่งบอกได้เพียงว่ามีกรอบกำกับตามกฎหมายฉบับนี้ รายละเอียดของข้อกำหนดผู้เขียนไม่ได้อ่าน จึงไม่สรุปแทน

ถ้าอยากรู้ภาพใหญ่ของ ธปท. ว่าทำงานด้านใดบ้าง อ่านต่อได้ที่ ธนาคารแห่งประเทศไทยคืออะไร

บาทเนต โอนเงินมูลค่าสูงข้ามธนาคาร

ธปท. อธิบายบาทเนตว่าเป็นบริการโอนเงินไปยังผู้รับที่มีบัญชีเงินฝากอยู่ต่างธนาคาร ผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์ของ ธปท. ผู้ใช้บริการโอนได้ครั้งละมูลค่าสูง และผู้รับใช้เงินได้ภายในวันเดียวกัน ชื่อเต็มที่หน้าระบุคือ Bank of Thailand Automated High-value Transfer NETwork

หน้าอธิบายความเสี่ยงของ ธปท. จัดบาทเนตเป็นระบบแบบ RTGS (Real Time Gross Settlement) หลักการของ RTGS ตามหน้านั้นคือ ชำระทีละรายการผ่านบัญชีของธนาคารพาณิชย์ที่เปิดไว้กับธนาคารกลาง โดยตัดเงินจากบัญชีของธนาคารผู้ส่งไปยังธนาคารผู้รับทันที ไม่ต้องรอรวบรวมรายการไปหักลบกันตอนปลายรอบ หน้าเดียวกันยกตัวอย่างประเทศที่ใช้ RTGS เช่น Fedwire ของสหรัฐฯ MEPS ของสิงคโปร์ และ RENTAS ของมาเลเซีย

สิ่งที่คุณควรรู้จากข้อนี้คือ ตัวระบบนี้เป็นของธนาคารกลางกับธนาคารต่าง ๆ ไม่ใช่สิ่งที่รายย่อยเข้าไปใช้ตรง ๆ ผู้เขียนไม่พบในหน้าที่อ่านว่าขีดจำกัดวงเงินหรือค่าธรรมเนียมการโอนผ่านบาทเนตเป็นเท่าไร จึงไม่ระบุตัวเลข ถ้าต้องโอนเงินก้อนใหญ่ ให้ถามธนาคารของคุณโดยตรงว่าใช้ช่องทางใดและคิดค่าธรรมเนียมเท่าไร

ระบบ ICAS ฝากเช็คใช้เงินได้ใน 1 วันทำการ

อีกบริการสำคัญคือการเรียกเก็บเงินตามเช็คระหว่างธนาคาร ธปท. ร่วมกับธนาคารนำระบบหักบัญชีเช็คด้วยภาพเช็คและระบบจัดเก็บภาพเช็ค (Imaged Cheque Clearing and Archive System หรือ ICAS) มาใช้ ภาพเช็คเข้ามาแทนตัวเช็คจริงในกระบวนการเรียกเก็บ ผลที่หน้านั้นระบุมี 3 ข้อ

1. ลดเวลาเรียกเก็บเงินตามเช็คทั่วประเทศเหลือ 1 วันทำการ ผู้นำฝากใช้เงินในบัญชีได้ภายในวันทำการถัดไปหลังตรวจภาพเช็คเสร็จ
2. ธนาคารขยายเวลารับฝากเช็คได้นานขึ้น
3. ลดต้นทุนการขนส่งตัวเช็ค

เรื่องผู้ให้บริการเปลี่ยนไปแล้ว หน้าเดียวกันระบุว่า ธปท. ให้บริการ ICAS ตั้งแต่ปี 2555 ถึงกรกฎาคม 2565 และโอนงานบริการไปยังบริษัท NITMX ตั้งแต่วันที่ 15 กรกฎาคม 2565 เป็นต้นไป ถ้าคุณเคยอ่านบทความเก่าที่บอกว่า ธปท. เป็นผู้ให้บริการ ICAS ข้อมูลนั้นล้าสมัยแล้ว

มาตรฐานกลางที่อยู่เบื้องหลังการจ่ายเงินทุกวัน

นอกจากระบบหลัก ธปท. ร่วมกับหน่วยงานอื่นกำหนดมาตรฐานที่ทำให้ระบบต่างเจ้าคุยกันรู้เรื่อง หน้าของ ธปท. ระบุดังนี้

มาตรฐาน	สิ่งที่หน้าระบุ
บาร์โค้ดมาตรฐานสำหรับการชำระเงิน	ใช้บนเอกสารชำระเงิน เช่น ใบแจ้งหนี้ค่าไฟ ค่าน้ำ ค่าโทรศัพท์ พิมพ์ด้วย Code 128 ยาวไม่เกิน 62 หลัก สูงไม่น้อยกว่า 1 เซนติเมตร กำหนดร่วมกับไปรษณีย์ไทยและหน่วยงานรัฐเอกชน
มาตรฐานเช็ค	วางรูปแบบการออกแบบเช็คและการทำ Code Line ให้เครื่องอ่านและคัดแยกเช็คที่พิมพ์ด้วยหมึกแม่เหล็ก (MICR E13B) ได้ถูกต้อง เพื่อรองรับระบบภาพเช็ค
มาตรฐานข้อความการชำระเงิน (NPMS)	จัดทำร่วมกับ สพธอ. ให้ข้อความชำระเงินระหว่างผู้ประกอบการหรือหน่วยงานรัฐกับสถาบันการเงิน เช่น โอนในธนาคารเดียวกัน โอนข้ามธนาคารครั้งละหลายรายการ และโอนระหว่างประเทศ ใช้รูปแบบและโครงสร้างเดียวกัน
Thai QR Code	หน้ามีลิงก์ไปแนวนโยบายการใช้มาตรฐาน Thai QR Code ในธุรกรรมการชำระเงิน ผู้เขียนไม่ได้อ่านเนื้อหาในเอกสารนั้น

ประโยชน์ของบาร์โค้ดมาตรฐานตามหน้านั้นคือ เพิ่มประสิทธิภาพการชำระเงิน ลดภาระค่าใช้จ่ายในการพิมพ์บาร์โค้ด และรองรับการชำระเงินเทคโนโลยีใหม่ เช่น ผ่านตู้เอทีเอ็ม ส่วนเรื่องพร้อมเพย์ที่ผูกเลขบัตรหรือเบอร์โทรศัพท์ ดูได้ที่ พร้อมเพย์คืออะไร ซึ่งหน้าของ ธปท. ที่อ่านมีหัวข้อแนวปฏิบัติพร้อมเพย์สำหรับ e-Money อยู่ในรายการเอกสารเช่นกัน

ส่งเสริมการจ่ายเงินอิเล็กทรอนิกส์

หน้าอธิบายระบุว่า ธปท. ส่งเสริมให้ใช้สื่ออิเล็กทรอนิกส์แทนเงินสด เช่น บัตรเดบิตและ e-money ส่งเสริมการเข้าถึงบริการ เช่น การจ่ายผ่านโทรศัพท์มือถือ และส่งเสริมความปลอดภัย เช่น กำหนดมาตรฐานบัตรอิเล็กทรอนิกส์และมาตรการเพิ่มความปลอดภัยของตู้เอทีเอ็ม

ด้านต่างประเทศ หน้านั้นเอ่ยถึงการเตรียมระบบชำระเงินรองรับประชาคมอาเซียนและเครือข่าย Asian Payment Network ที่ตอนเขียนหน้าเริ่มให้เบิกเงินสดผ่านตู้เอทีเอ็มในภูมิภาคได้ และ "คาดว่า" อีก 2 ถึง 3 ปีจะใช้ชำระค่าสินค้าได้ ข้อความนี้เป็นการคาดการณ์ที่ไม่มีวันที่ระบุ ผู้เขียนจึงไม่ยืนยันว่าตอนนี้ใช้ได้หรือไม่ หากจะใช้บัตรในประเทศอาเซียน ให้ถามธนาคารผู้ออกบัตร

ความเสี่ยงของระบบชำระเงิน ทำไมต้องออกแบบให้ดี

หน้าเดียวกันอธิบายว่าความเสี่ยงในระบบชำระเงิน คือโอกาสที่การชำระเงินไม่สำเร็จ ผลที่ตามมาเช่น ค่าใช้จ่ายโอนกลับหรือเรียกเงินคืน ดอกเบี้ย หรือยอดที่ได้ไม่ครบ ในกรณีเงินมูลค่าสูงหรือเกี่ยวข้องกับคนจำนวนมาก ปัญหาของสถาบันหนึ่งอาจลามไปสถาบันอื่นเป็นลูกโซ่ ที่ ธปท. เรียกว่า Systemic risk

ความเสี่ยงนี้มักอยู่ในระบบที่ผลการชำระเงินไม่เสร็จทันที คือระบบแบบหักกลบแล้วชำระดุลสุทธิ (net settlement) และยิ่งเวลาชำระดุลห่างจากเวลาสั่งจ่ายก็ยิ่งเสี่ยง ทางแก้ที่หน้านั้นให้ไว้ข้อหนึ่งคือ ลดช่วงเวลาระหว่างสั่งโอนกับชำระดุล และระบบ RTGS ซึ่งตัดเงินทันทีทีละรายการก็เป็นคำตอบหลักของธนาคารส่วนใหญ่สำหรับรายการมูลค่าสูง

เรื่องนี้ต่อเนื่องกับแนวคิดที่ ธปท. ใช้ดูแลภาพใหญ่ ดูได้ที่ เสถียรภาพระบบการเงินคืออะไร

สรุปสำหรับคนทั่วไป

• โอนเงินมูลค่าสูงข้ามธนาคารผ่านบาทเนต ผู้รับใช้เงินได้ภายในวันเดียวกันตามหน้าของ ธปท.
• ฝากเช็คที่ผ่านระบบภาพเช็ค ใช้เงินได้ภายในวันทำการถัดไป ผู้ให้บริการ ICAS คือ NITMX ตั้งแต่ 15 กรกฎาคม 2565
• บาร์โค้ดบิลและ Thai QR Code มีมาตรฐานกลาง ทำให้จ่ายได้หลายช่องทาง
• ถ้าเกิดปัญหากับการโอนหรือการชำระเงิน เริ่มจากธนาคารที่คุณใช้ แล้วดูสิทธิการร้องเรียนที่ สิทธิลูกค้าและการร้องเรียนธนาคาร

ข้อมูลในบทความเป็นการสรุปหน้าอธิบายของ ธปท. เพื่อให้ความรู้ ไม่ใช่คำแนะนำทางการเงินส่วนบุคคล ผู้ที่ต้องการข้อมูลล่าสุดหรือรายละเอียดข้อกำหนด ควรเปิดหน้าระบบการชำระเงินของ ธปท. หรือสอบถามที่ศูนย์บริการของ ธปท. โดยตรง