ส่วนของผู้ถือหุ้น คือ อะไร ประกอบด้วยรายการไหน และเปลี่ยนไปเพราะอะไร

| อ่าน 17 นาที

ส่วนของผู้ถือหุ้น คือ อะไร ประกอบด้วยรายการไหน และเปลี่ยนไปเพราะอะไร

Key Takeaways

  • ส่วนของผู้ถือหุ้นคือส่วนได้เสียคงเหลือในสินทรัพย์ของกิจการ หลังหักหนี้สินทั้งสิ้นออกแล้ว ตามนิยามของมาตรฐานการรายงานทางการเงินสำหรับกิจการที่ไม่มีส่วนได้เสียสาธารณะ
  • แบบงบการเงินบริษัทจำกัดของกรมพัฒนาธุรกิจการค้าแยกส่วนนี้เป็นทุนเรือนหุ้น ส่วนเกินมูลค่าหุ้น กำไรสะสม และองค์ประกอบอื่น
  • ทุนสำรองตามกฎหมายคือเงินที่ต้องกันจากกำไรทุกครั้งที่จ่ายปันผล จนถึงเพดานตามที่กฎหมายกำหนด และเป็นส่วนหนึ่งของกำไรสะสมที่จัดสรรแล้ว
  • ส่วนของผู้ถือหุ้นเป็นฐานของ BVPS, D/E และ ROE ถ้าติดลบ ตัวชี้วัดหลายตัวจะใช้ไม่ได้ผล

ส่วนของผู้ถือหุ้น คือส่วนของสินทรัพย์ที่ยังเป็นของเจ้าของบริษัทหลังจากหักหนี้สินทั้งหมดออกแล้ว มาตรฐานการรายงานทางการเงินสำหรับกิจการที่ไม่มีส่วนได้เสียสาธารณะ (NPAEs) ใช้ถ้อยคำว่า "ส่วนได้เสียคงเหลือในสินทรัพย์ของกิจการ หลังจากหักหนี้สินทั้งสิ้นออกแล้ว" ในงบแสดงฐานะการเงินจะอยู่ท้ายสุดของฝั่งหนี้สินและส่วนของผู้ถือหุ้น และเป็นตัวเลขที่ขยับทุกครั้งที่บริษัทมีกำไร ขาดทุน จ่ายปันผล หรือเพิ่มทุน

คนที่เพิ่งเปิดงบการเงินครั้งแรกมักเข้าใจผิดว่าบรรทัดนี้คือเงินสดที่บริษัทมีอยู่ จริง ๆ แล้วมันเป็นตัวเลขทางบัญชี ผลลัพธ์ของสินทรัพย์ลบหนี้สิน ไม่ได้บอกว่าเงินก้อนนั้นนอนอยู่ในบัญชีธนาคาร

ส่วนของผู้ถือหุ้นอยู่ตรงไหนในสมการบัญชี

สมการพื้นฐานของงบแสดงฐานะการเงินคือ สินทรัพย์ เท่ากับ หนี้สิน บวกส่วนของผู้ถือหุ้น ย้ายข้างก็ได้ว่า ส่วนของผู้ถือหุ้น เท่ากับสินทรัพย์ลบหนี้สิน นี่คือที่มาของนิยามข้างต้น

NPAEs นิยามสองฝั่งไว้ดังนี้ สินทรัพย์คือทรัพยากรที่กิจการควบคุมอยู่ เป็นผลของเหตุการณ์ในอดีต และกิจการคาดว่าจะได้ประโยชน์เชิงเศรษฐกิจในอนาคต ส่วนหนี้สินคือภาระผูกพันปัจจุบันที่เป็นผลของเหตุการณ์ในอดีต และการชำระจะทำให้กิจการสูญเสียทรัพยากร เมื่อสินทรัพย์เป็นของที่มี หนี้สินเป็นของที่ต้องจ่าย ส่วนต่างที่เหลือก็คือส่วนของเจ้าของ

มาตรฐานฉบับเดียวกันยังโยงรายได้และค่าใช้จ่ายเข้ากับส่วนนี้โดยตรง รายได้คือการเพิ่มขึ้นของประโยชน์เชิงเศรษฐกิจที่ส่งผลให้ส่วนของเจ้าของเพิ่มขึ้น (ไม่รวมเงินทุนที่เจ้าของใส่เพิ่ม) ค่าใช้จ่ายคือการลดลงที่ส่งผลให้ส่วนของเจ้าของลดลง (ไม่รวมการแบ่งปันให้เจ้าของ) ดังนั้นกำไรของแต่ละปีจะไหลมาสะสมในส่วนของผู้ถือหุ้นผ่านบรรทัดกำไรสะสม

นักบัญชีตรวจงบแสดงฐานะการเงินบนโต๊ะทำงาน

รายการในส่วนของผู้ถือหุ้น ตามแบบของกรมพัฒนาธุรกิจการค้า

บริษัทจำกัดต้องส่งงบการเงินให้กรมพัฒนาธุรกิจการค้า (DBD) และกรมมีแบบงบพร้อมเอกสาร "ความหมายของรายการย่อในงบการเงิน" ที่อธิบายแต่ละบรรทัด ส่วนของผู้ถือหุ้นในแบบนี้แยกเป็นกลุ่มดังนี้

รายการ ความหมายตามเอกสาร DBD
ทุนเรือนหุ้น แยกเป็นทุนจดทะเบียนตามกฎหมาย และทุนที่ผู้ถือหุ้นชำระส่วนลงหุ้นให้กิจการแล้ว แสดงชนิดหุ้น จำนวนหุ้น และมูลค่า
ส่วนเกินมูลค่าหุ้น เงินที่ได้จากการขายหุ้นในส่วนที่สูงกว่ามูลค่าที่ตราไว้ แยกหุ้นบุริมสิทธิกับหุ้นสามัญ
ส่วนเกิน (ต่ำกว่า) ทุนอื่น ส่วนต่างจากรายการที่ไม่เกี่ยวกับการขายหุ้น เช่น การรวมธุรกิจภายใต้การควบคุมเดียวกัน หรือการเปลี่ยนสัดส่วนถือหุ้นในบริษัทย่อย
กำไร (ขาดทุน) สะสม แยกเป็นส่วนที่จัดสรรแล้ว (ทุนสำรองตามกฎหมาย และอื่น ๆ) กับส่วนที่ยังไม่ได้จัดสรร
ส่วนได้เสีย ทุนอื่น ส่วนได้เสียอื่นในส่วนของเจ้าของ เช่น เงินรับล่วงหน้าจากผู้ลงทุนเพื่อวัตถุประสงค์ในความเป็นเจ้าของ
องค์ประกอบอื่นของส่วนของผู้ถือหุ้น ยอดสะสมของรายการ เช่น ส่วนเกินทุนจากการตีราคาสินทรัพย์ ผลต่างอัตราแลกเปลี่ยนจากการแปลงค่างบการเงิน
ส่วนได้เสียที่ไม่มีอำนาจควบคุม ส่วนของผู้ถือหุ้นรายอื่นในบริษัทย่อย ปรากฏในงบรวม

บริษัทเล็กส่วนใหญ่จะมีแค่สองสามบรรทัดแรก คือทุนเรือนหุ้นกับกำไรสะสม ส่วนบรรทัดที่เหลือพบในกลุ่มบริษัทที่มีบริษัทย่อย มีสินทรัพย์ตีราคาใหม่ หรือมีธุรกรรมต่างประเทศ

ทุนจดทะเบียนกับทุนที่ชำระแล้ว

สองคำนี้ถูกปนกันบ่อยที่สุด ทุนจดทะเบียนคือตัวเลขที่จดไว้กับนายทะเบียน เป็นเพดานของทุนที่บริษัทออกหุ้นได้ ส่วนทุนที่ชำระแล้วคือเงินที่ผู้ถือหุ้นจ่ายให้บริษัทแล้วจริง ในงบส่วนของผู้ถือหุ้นจะนับตัวหลัง

ถ้าบริษัทจดทะเบียน 10 ล้านบาท แต่ผู้ถือหุ้นชำระครบแค่ 5 ล้านบาท ทุนเรือนหุ้นที่นับเข้าส่วนของผู้ถือหุ้นคือ 5 ล้านบาท ส่วนอีก 5 ล้านเป็นเงินที่บริษัทยังเรียกชำระได้ แต่ยังไม่ได้เข้ามา ตัวอย่างนี้เป็นตัวเลขสมมติเพื่ออธิบายหลักการ

เมื่อผู้ถือหุ้นจ่ายเงินซื้อหุ้นสูงกว่ามูลค่าที่ตราไว้ ส่วนต่างจะไปอยู่ในบรรทัดส่วนเกินมูลค่าหุ้น เช่น หุ้นมูลค่าที่ตราไว้ 10 บาท ขายให้นักลงทุนรายใหม่ในราคา 15 บาท จะเข้าทุนเรือนหุ้น 10 บาท และส่วนเกินมูลค่าหุ้น 5 บาทต่อหุ้น หากอยากรู้ว่าหุ้นสามัญกับหุ้นบุริมสิทธิที่แยกเป็นสองบรรทัดต่างกันอย่างไร อ่านต่อได้ใน หุ้นสามัญกับหุ้นบุริมสิทธิ

กำไรสะสมและทุนสำรองตามกฎหมาย

กำไรสะสมคือกำไรของทุกปีที่ผ่านมา หักปันผลที่จ่ายออกไป บรรทัดนี้มักเป็นก้อนใหญ่ที่สุดของบริษัทที่ทำธุรกิจมานาน เอกสารของ DBD แบ่งเป็นสองส่วน ส่วนที่จัดสรรแล้ว คือกำไรที่กันไว้เพื่อวัตถุประสงค์เฉพาะ กับส่วนที่ยังไม่ได้จัดสรร คือส่วนที่เหลือ ถ้ายอดสุทธิเป็นลบ ให้แสดงในวงเล็บและเรียกว่า "ขาดทุนสะสม"

ทุนสำรองตามกฎหมายอยู่ในกลุ่มจัดสรรแล้ว DBD อธิบายสั้น ๆ ว่าเป็น "ทุนสำรองที่กันไว้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์" ตัวบทที่สภาวิชาชีพบัญชีอ้างไว้ใน Q&A เรื่องการจ่ายเงินปันผลคือมาตรา 1202 ซึ่งระบุว่าทุกคราวที่แจกเงินปันผล บริษัทต้องจัดสรรเงินไว้เป็นทุนสำรองอย่างน้อยหนึ่งในยี่สิบส่วนของผลกำไร จนกว่าทุนสำรองจะถึงหนึ่งในสิบของทุนบริษัท หรือมากกว่านั้นตามที่ตกลงไว้ในข้อบังคับ

บริษัทมหาชนมีกฎคล้ายกันในมาตรา 116 ของพระราชบัญญัติบริษัทมหาชนจำกัด ตามฉบับที่ DBD เผยแพร่ ให้จัดสรรกำไรสุทธิประจำปีไม่น้อยกว่าร้อยละ 5 หักด้วยยอดขาดทุนสะสมยกมา (ถ้ามี) จนทุนสำรองไม่น้อยกว่าร้อยละ 10 ของทุนจดทะเบียน เว้นแต่ข้อบังคับหรือกฎหมายอื่นกำหนดให้มากกว่านั้น

อีกประเด็นจาก Q&A ฉบับเดียวกัน คือการจ่ายปันผลจ่ายได้จากกำไรเท่านั้น ถ้าบริษัทมีผลขาดทุนสะสม ต้องแก้ให้หายขาดทุนก่อน จึงจะจ่ายได้ ส่วนฐานคำนวณทุนสำรองในกรณีที่ปีก่อนมีขาดทุนสะสม Q&A แนะนำให้ปรึกษาผู้สอบบัญชีของบริษัท เพราะผู้สอบบัญชีเห็นเอกสารและธุรกิจจริง

ผู้ถือหุ้นประชุมพิจารณาเอกสารงบการเงินรอบโต๊ะ

ตัวอย่างสมมติ ส่วนของผู้ถือหุ้นเปลี่ยนไปอย่างไรใน 2 ปี

ตัวเลขข้างล่างเป็นตัวอย่างสมมติของบริษัท ก จำกัด ใช้ตัวเลขกลมเพื่อให้เห็นลำดับ ไม่ใช่ข้อมูลของบริษัทจริง

  • เริ่มต้น ผู้ถือหุ้นชำระทุน 10,000,000 บาท (1,000,000 หุ้น หุ้นละ 10 บาท) ส่วนของผู้ถือหุ้น 10,000,000 บาท
  • สิ้นปีที่ 1 มีกำไรสุทธิ 2,000,000 บาท ส่วนของผู้ถือหุ้นเป็น 12,000,000 บาท
  • ที่ประชุมผู้ถือหุ้นอนุมัติปันผล 1,000,000 บาท ส่วนของผู้ถือหุ้นเหลือ 11,000,000 บาท
  • บริษัทกันทุนสำรองตามกฎหมายอย่างน้อยร้อยละ 5 ของกำไร คือ 100,000 บาท โอนจากกำไรสะสมที่ยังไม่ได้จัดสรรไปยังทุนสำรอง ยอดรวมยังเป็น 11,000,000 บาทเท่าเดิม
  • ปีที่ 2 ขาดทุน 3,000,000 บาท ส่วนของผู้ถือหุ้นเหลือ 8,000,000 บาท

ขั้นที่สามสะท้อนอะไรหลายอย่าง การจ่ายปันผลลดส่วนของผู้ถือหุ้นเพราะเงินออกจากกิจการจริง ส่วนการตั้งทุนสำรองเป็นแค่การย้ายบรรทัด ทุนสำรองของบริษัท ก จะสะสมต่อไปได้จนถึงเพดานตามกฎหมายและข้อบังคับ ซึ่งสำหรับทุน 10,000,000 บาทตามหลักหนึ่งในสิบก็คือ 1,000,000 บาท

ถ้าบริษัทเพิ่มทุนด้วยการออกหุ้นใหม่ 100,000 หุ้น ขายหุ้นละ 15 บาท ทุนเรือนหุ้นเพิ่ม 1,000,000 บาท ส่วนเกินมูลค่าหุ้นเพิ่ม 500,000 บาท รวมส่วนของผู้ถือหุ้นเพิ่ม 1,500,000 บาท เป็นอีกทางหนึ่งที่ตัวเลขนี้ขยับได้โดยไม่เกี่ยวกับผลกำไร

ส่วนของผู้ถือหุ้นติดลบ

เมื่อขาดทุนสะสมมากกว่าเงินทุนที่ผู้ถือหุ้นใส่เข้ามา ส่วนของผู้ถือหุ้นจะติดลบ แปลว่าสินทรัพย์ทั้งหมดไม่พอจ่ายหนี้สินทั้งหมดตามราคาในบัญชี บริษัทที่อยู่ในสภาพนี้ยังดำเนินงานต่อได้ถ้าเจ้าหนี้ยอมรอหรือมีเงินสดเข้าต่อเนื่อง แต่ถือเป็นสัญญาณให้อ่านงบทั้งชุดอย่างละเอียด ดูหมายเหตุประกอบงบ และรายงานผู้สอบบัญชี

ผลต่อตัวชี้วัดที่ตลาดหลักทรัพย์ฯ (SET) ระบุไว้ในเอกสาร SET Formula Glossary ชัดเจน ถ้ารวมส่วนของผู้ถือหุ้นของบริษัทใหญ่เป็นค่าติดลบ SET จะไม่คำนวณ ROE ของบริษัทนั้น ส่วน BVPS ที่คำนวณจากส่วนของผู้ถือหุ้นจะออกมาติดลบไปด้วย ซึ่งตัวเลขที่ได้ไม่ช่วยตีความมูลค่าหุ้น

นำตัวเลขนี้ไปใช้ต่อ

ส่วนของผู้ถือหุ้นเป็นตัวตั้งหรือตัวหารของตัวชี้วัดพื้นฐานอย่างน้อยสามตัว คำนวณต่อจากบริษัท ก ในตัวอย่างข้างต้น สมมติสิ้นปีที่ 1 มีสินทรัพย์ 26,000,000 บาท หนี้สิน 15,000,000 บาท ส่วนของผู้ถือหุ้น 11,000,000 บาท

  • BVPS (มูลค่าทางบัญชีต่อหุ้น) SET อธิบายว่าเป็นมูลค่าของบริษัทต่อหุ้นสามัญหนึ่งหุ้นตามงบล่าสุด จากการประเมินสินทรัพย์สุทธิ ณ เวลาใดเวลาหนึ่ง คิดจากส่วนของผู้ถือหุ้นสามัญหารจำนวนหุ้น ตัวอย่างนี้ 11,000,000 หาร 1,000,000 ได้ 11 บาทต่อหุ้น
  • D/E (หนี้สินต่อส่วนของผู้ถือหุ้น) สูตรของ SET คือรวมหนี้สิน หารรวมส่วนของผู้ถือหุ้น หน่วยเป็นเท่า ตัวอย่างนี้ 15,000,000 หาร 11,000,000 ได้ราว 1.36 เท่า SET ระบุว่าอัตราหนี้ที่สูงสื่อถึงความเสี่ยงที่สูงตามไปด้วย เพราะเงินกู้มีภาระดอกเบี้ยไม่ว่าผลงานเป็นอย่างไร
  • ROE (อัตราผลตอบแทนผู้ถือหุ้น) คือกำไรสุทธิ 12 เดือน หารส่วนของผู้ถือหุ้นเฉลี่ย คูณ 100 ตัวอย่างนี้ส่วนของผู้ถือหุ้นต้นปี 10,000,000 และสิ้นปี 11,000,000 เฉลี่ย 10,500,000 กำไร 2,000,000 หารแล้วได้ราวร้อยละ 19.05

อ่านวิธีใช้ตัวเลขเหล่านี้ต่อได้ที่ ROE คืออะไร และ P/BV คืออะไร ซึ่งอธิบายสูตรที่ SET ใช้ละเอียดกว่า ส่วนใครอยากไล่ดูส่วนของผู้ถือหุ้นพร้อมงบอื่นในชุดเดียวกัน ลำดับการอ่านอยู่ใน วิธีอ่านงบการเงิน และถ้าสนใจว่าเงินปันผลที่จ่ายออกไปกระทบอะไรบ้าง ดูต่อได้ใน หุ้นปันผลคืออะไร

เช็กลิสต์อ่านส่วนของผู้ถือหุ้นในงบ

  • ดูว่ายอดรวมเพิ่มหรือลดจากปีก่อน แล้วย้อนไปหาสาเหตุในงบแสดงการเปลี่ยนแปลงส่วนของเจ้าของ ซึ่ง NPAEs กำหนดให้เป็นหนึ่งในงบที่ต้องมี
  • แยกว่าที่เพิ่มมาจากกำไร หรือมาจากผู้ถือหุ้นใส่ทุนเพิ่ม สองแบบนี้ให้ความหมายต่างกัน
  • ดูว่ากำไรสะสมเป็นบวกหรือเป็นขาดทุนสะสม
  • เทียบทุนสำรองตามกฎหมายกับเพดานของกฎหมายและข้อบังคับ
  • เทียบกับหนี้สินรวมผ่าน D/E และดูต่อว่ากำไรที่ได้เมื่อเทียบกับส่วนนี้ (ROE) สมเหตุสมผลหรือไม่

เนื้อหานี้เป็นข้อมูลทั่วไปทางบัญชี ไม่ใช่คำแนะนำลงทุนหรือคำแนะนำทางกฎหมาย หากต้องจัดสรรกำไรหรือจ่ายปันผลในบริษัทของตัวเอง ปรึกษาผู้สอบบัญชีของบริษัท และถ้าสงสัยเรื่องรูปแบบงบที่ต้องยื่น สอบถามกรมพัฒนาธุรกิจการค้าได้โดยตรง

คำถามที่พบบ่อย

ส่วนของผู้ถือหุ้นกับทุนจดทะเบียนเหมือนกันไหม

ไม่เหมือนกัน ทุนจดทะเบียนคือทุนที่จดไว้ตามกฎหมาย ส่วนของผู้ถือหุ้นคือผลรวมของทุนที่ชำระแล้ว ส่วนเกินมูลค่าหุ้น กำไรสะสม และรายการอื่นในส่วนทุน ซึ่งขยับตามผลประกอบการทุกปี

ส่วนของผู้ถือหุ้นกับส่วนของเจ้าของต่างกันอย่างไร

ความหมายเดียวกัน มาตรฐานการรายงานทางการเงินใช้คำว่าส่วนของเจ้าของ ส่วนแบบงบการเงินบริษัทจำกัดของกรมพัฒนาธุรกิจการค้าใช้คำว่าส่วนของผู้ถือหุ้น เพราะเจ้าของของบริษัทคือผู้ถือหุ้น

จ่ายเงินปันผลแล้วส่วนของผู้ถือหุ้นลดลงไหม

ลดลงเท่ากับเงินปันผลที่จ่าย เพราะกำไรสะสมถูกหักออกและเงินสดออกจากกิจการ ส่วนการโอนกำไรไปตั้งเป็นทุนสำรองตามกฎหมายไม่ทำให้ยอดรวมเปลี่ยน เป็นแค่การย้ายระหว่างบรรทัดในส่วนเดียวกัน

ส่วนของผู้ถือหุ้นติดลบหมายความว่าอะไร

หมายความว่าหนี้สินรวมมากกว่าสินทรัพย์รวม มักเกิดจากขาดทุนสะสมที่กินทุนไปหมด ตลาดหลักทรัพย์ฯ ไม่คำนวณ ROE ของบริษัทที่ส่วนของผู้ถือหุ้นของบริษัทใหญ่ติดลบ

แหล่งอ้างอิง

  1. มาตรฐานการรายงานทางการเงินสำหรับกิจการที่ไม่มีส่วนได้เสียสาธารณะ (ปรับปรุง 2565) | สภาวิชาชีพบัญชี
  2. ความหมายของรายการย่อในงบการเงิน ของ บริษัทจำกัด | กรมพัฒนาธุรกิจการค้า
  3. Q & A ด้านมาตรฐานการรายงานทางการเงิน หัวข้อ การจ่ายเงินปันผล | สภาวิชาชีพบัญชี
  4. พระราชบัญญัติบริษัทมหาชนจำกัด พ.ศ. ๒๕๓๕ | กรมพัฒนาธุรกิจการค้า
  5. SET Formula Glossary | ตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย