อ่านงบการเงิน ทั้ง 4 งบ เปิดอันไหนก่อน ดูตัวเลขอะไร

งบการเงินชุดหนึ่งหนาหลายสิบหน้า คนที่เพิ่งหัดอ่านมักเปิดไปที่บรรทัดกำไรสุทธิ เห็นว่าโตขึ้นก็พอใจ แล้วปิดไฟล์ วิธีนั้นเร็ว แต่พลาดเรื่องสำคัญเกือบทั้งหมด เช่น บริษัทกู้เงินมาเพิ่มเท่าไร ลูกค้าค้างจ่ายนานแค่ไหน และกำไรที่เห็นกลายเป็นเงินสดจริงหรือยัง

การอ่านงบการเงินให้ได้ประโยชน์ไม่ต้องจบบัญชี ขอแค่รู้ว่าแต่ละงบตอบคำถามอะไร อ่านตามลำดับที่ถูก และรู้ว่าตัวเลขไหนต้องเอามาเทียบกัน ตัวอย่างทั้งหมดด้านล่างเป็นตัวอย่างสมมติเพื่อฝึกอ่าน

งบการเงินหนึ่งชุดมีอะไรบ้าง

แบบฟอร์มงบการเงินของบริษัทจำกัดที่กรมพัฒนาธุรกิจการค้าเผยแพร่ เรียงงบไว้สี่ส่วน คือ งบฐานะการเงิน งบกำไรขาดทุนหรืองบกำไรขาดทุนเบ็ดเสร็จ งบการเปลี่ยนแปลงส่วนของผู้ถือหุ้น และงบกระแสเงินสด บริษัทจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์มีครบทุกงบ พร้อมหมายเหตุประกอบงบและรายงานของผู้สอบบัญชี

ส่วนของงบ	ตอบคำถามว่า	ตัวเลขที่ควรหยิบมาก่อน
รายงานผู้สอบบัญชี	ตัวเลขทั้งชุดเชื่อได้แค่ไหน	ประเภทความเห็น และย่อหน้าที่ขึ้นต้นด้วยข้อสังเกต
งบฐานะการเงิน	ณ วันสิ้นงวด บริษัทมีอะไร เป็นหนี้ใครเท่าไร	สินทรัพย์หมุนเวียน หนี้สินหมุนเวียน ส่วนของผู้ถือหุ้น
งบกำไรขาดทุน	ทั้งงวดขายได้เท่าไร เหลือกำไรเท่าไร	รายได้ กำไรขั้นต้น ต้นทุนทางการเงิน กำไรสุทธิ
งบการเปลี่ยนแปลงส่วนของผู้ถือหุ้น	ทุนของเจ้าของเพิ่มลดเพราะอะไร	เงินปันผลจ่าย เพิ่มทุน หุ้นซื้อคืน
งบกระแสเงินสด	เงินสดเข้าออกจริงจากไหน	เงินสดสุทธิจากกิจกรรมดำเนินงาน
หมายเหตุประกอบงบ	รายละเอียดที่ตัวเลขบรรทัดเดียวบอกไม่หมด	ลูกหนี้ตามอายุ ภาระค้ำประกัน คดีความ

ลำดับที่แนะนำคือ รายงานผู้สอบบัญชี แล้วงบฐานะการเงิน ตามด้วยงบกำไรขาดทุน งบกระแสเงินสด และปิดด้วยหมายเหตุในจุดที่สงสัย

เริ่มจากรายงานผู้สอบบัญชี

หน้านี้สั้นที่สุดในชุด แต่ควรอ่านก่อน เพราะบอกว่าผู้สอบบัญชีรับรองตัวเลขแบบไม่มีเงื่อนไข หรือมีข้อจำกัดบางอย่าง ถ้าเจอคำว่ามีเงื่อนไข ไม่แสดงความเห็น หรือมีย่อหน้าเรื่องความไม่แน่นอนที่มีสาระสำคัญเกี่ยวกับการดำเนินงานต่อเนื่อง ให้หยุดและอ่านเหตุผลให้จบก่อนไปดูตัวเลขอื่น

ตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทยมีหน้ารวบรวมความเห็นของผู้สอบบัญชีของบริษัทจดทะเบียนไว้ในเมนูข่าวและการแจ้งเตือน ใช้เช็กเร็วๆ ได้ว่าหุ้นที่คุณสนใจมีประเด็นนี้หรือเปล่า

งบฐานะการเงิน ดูโครงสร้างก่อนดูขนาด

งบฐานะการเงินเป็นภาพนิ่ง ณ วันสิ้นงวด แบ่งเป็นสินทรัพย์ หนี้สิน และส่วนของผู้ถือหุ้น โดยสินทรัพย์เท่ากับหนี้สินบวกส่วนของผู้ถือหุ้นเสมอ

เอกสารความหมายของรายการย่อในงบการเงินของกรมพัฒนาธุรกิจการค้าอธิบายไว้หลายจุดที่ช่วยให้อ่านได้ถูก เช่น

• รายการเทียบเท่าเงินสด คือเงินลงทุนระยะสั้นที่มีสภาพคล่องสูง เปลี่ยนเป็นเงินสดได้ในจำนวนที่ทราบ เช่น เงินฝากประจำที่ครบกำหนดภายใน 3 เดือนนับจากวันที่ได้มา
• ลูกหนี้หมุนเวียน คือสิทธิจะได้รับเงินที่คาดว่าจะได้รับในรอบการดำเนินงานปกติ หรือภายใน 12 เดือนนับจากวันสิ้นรอบระยะเวลารายงาน
• เงินลงทุนชั่วคราว คือตราสารที่กิจการตั้งใจถือไม่เกิน 12 เดือน

เส้น 12 เดือนนี้คือหัวใจของการแบ่งหมุนเวียนกับไม่หมุนเวียน สิ่งที่คุณอยากรู้คือ เงินที่จะเข้ามาในหนึ่งปีข้างหน้า พอจ่ายหนี้ที่ครบกำหนดในหนึ่งปีข้างหน้าหรือไม่

งบกำไรขาดทุน แยกกำไรจากธุรกิจหลักออกจากกำไรพิเศษ

งบกำไรขาดทุนเล่าเรื่องทั้งงวด เริ่มจากรายได้ หักต้นทุนขายได้กำไรขั้นต้น หักค่าใช้จ่ายในการขายและบริหาร หักต้นทุนทางการเงินและภาษี จนเหลือกำไรสุทธิ โครงสร้างละเอียดทีละบรรทัดอ่านเพิ่มได้ใน งบกำไรขาดทุนคืออะไร

สำหรับนักลงทุน คำถามสำคัญคือ กำไรมาจากธุรกิจหลักกี่ส่วน มองหาบรรทัดเหล่านี้

• กำไรจากการขายสินทรัพย์ เช่น ขายที่ดินหรือเงินลงทุน เกิดครั้งเดียว
• กำไรจากอัตราแลกเปลี่ยน ขึ้นลงตามค่าเงิน
• รายได้อื่นที่โตผิดสังเกต
• การกลับรายการด้อยค่าหรือค่าเผื่อหนี้สงสัยจะสูญ

ถ้าตัดรายการพวกนี้ออกแล้วกำไรหายไปครึ่งหนึ่ง ตัวเลขกำไรต่อหุ้นที่ใช้คำนวณ P/E ก็สูงเกินจริงไปครึ่งหนึ่งเช่นกัน

งบกระแสเงินสด ใช้ตรวจว่ากำไรเป็นเงินจริง

งบกระแสเงินสดแบ่งเงินสดเข้าออกเป็นสามกิจกรรม ตามแบบฟอร์มของกรมพัฒนาธุรกิจการค้า คือ กิจกรรมดำเนินงาน กิจกรรมลงทุน และกิจกรรมจัดหาเงิน โดยกิจกรรมดำเนินงานแสดงได้ทั้งวิธีทางตรงและวิธีทางอ้อม บริษัทจดทะเบียนส่วนใหญ่ใช้วิธีทางอ้อม คือเริ่มจากกำไรแล้วปรับรายการที่ไม่ใช่เงินสด

กิจกรรม	ตัวเลขบวกหมายถึง	ตัวเลขลบหมายถึง
ดำเนินงาน	ธุรกิจหลักนำเงินสดเข้า	ธุรกิจหลักใช้เงินมากกว่าที่ได้
ลงทุน	ขายสินทรัพย์หรือเงินลงทุน	ซื้อเครื่องจักร สร้างโรงงาน ลงทุนเพิ่ม
จัดหาเงิน	กู้เพิ่มหรือเพิ่มทุน	จ่ายคืนหนี้ จ่ายปันผล ซื้อหุ้นคืน

รูปแบบที่ดูสบายใจคือ ดำเนินงานเป็นบวกใกล้เคียงหรือมากกว่ากำไรสุทธิ ลงทุนเป็นลบพอประมาณ และจัดหาเงินเป็นลบเพราะจ่ายปันผลและคืนหนี้ รูปแบบที่ต้องตั้งคำถามคือ ดำเนินงานติดลบหลายปีแต่กำไรสุทธิเป็นบวกทุกปี และบริษัทต้องกู้เพิ่มทุกปีเพื่อปิดช่องว่าง เรื่องนี้ขยายความได้ใน กระแสเงินสด

งบการเปลี่ยนแปลงส่วนของผู้ถือหุ้น งบที่คนข้ามบ่อยที่สุด

งบนี้บอกว่าส่วนของผู้ถือหุ้นต้นงวดกลายเป็นปลายงวดได้อย่างไร มีบรรทัดหลักคือ กำไรของงวด เงินปันผลจ่าย การเพิ่มทุน และหุ้นซื้อคืน

ประโยชน์ที่เห็นชัดที่สุดคือดูว่าบริษัทจ่ายปันผลออกไปกี่เปอร์เซ็นต์ของกำไร และเพิ่มทุนบ่อยแค่ไหน บริษัทที่เพิ่มทุนแทบทุกปี ทำให้หุ้นเดิมถูกเจือจาง กำไรต่อหุ้นโตช้ากว่ากำไรรวม แม้กำไรรวมจะดูสวย

งบนี้ยังเป็นที่มาของมูลค่าทางบัญชี ใครที่ใช้ P/BV ประเมินราคาหุ้น ควรดูว่าส่วนของผู้ถือหุ้นโตขึ้นจากกำไรสะสม หรือโตเพราะเพิ่มทุน สองแบบนี้ความหมายต่างกันมาก

หมายเหตุประกอบงบ อ่านเฉพาะจุดที่ตัวเลขชวนสงสัย

หมายเหตุประกอบงบยาวกว่างบหลักหลายเท่า ไม่จำเป็นต้องอ่านทุกหน้า ใช้วิธีเปิดตามตัวเลขที่สะดุดตาจากงบหลัก หัวข้อที่ควรเปิดเสมอมีดังนี้

1. นโยบายการบัญชีที่สำคัญ โดยเฉพาะถ้ามีการเปลี่ยนวิธีรับรู้รายได้
2. ลูกหนี้การค้าแยกตามอายุที่ค้างชำระ
3. สินค้าคงเหลือและค่าเผื่อสินค้าล้าสมัย
4. เงินกู้ยืม อัตราดอกเบี้ย วันครบกำหนด และเงื่อนไขที่ต้องรักษาอัตราส่วนทางการเงิน
5. ภาระผูกพันและหนี้สินที่อาจเกิดขึ้น เช่น การค้ำประกันให้บริษัทอื่น คดีความ
6. รายการกับบุคคลหรือกิจการที่เกี่ยวข้องกัน

ข้อ 4 กับข้อ 6 สำคัญเป็นพิเศษ เพราะหนี้ก้อนใหญ่ที่ครบกำหนดพร้อมกัน และการซื้อขายกับบริษัทของผู้บริหารเอง เป็นต้นเหตุของปัญหาที่เห็นจากงบหลักได้ยาก

อัตราส่วน 6 ตัวที่คำนวณเองได้จากงบชุดเดียว

SET Formula Glossary ของตลาดหลักทรัพย์ระบุสูตรค่าสถิติที่ใช้แสดงบนเว็บไซต์ ตัวที่คำนวณได้ทันทีจากงบที่อ่านมามีดังนี้

อัตราส่วน	สูตร	ใช้ตอบคำถาม
Current Ratio	สินทรัพย์หมุนเวียน หาร หนี้สินหมุนเวียน	มีของคล่องพอจ่ายหนี้ระยะสั้นไหม
Quick Ratio	สินทรัพย์หมุนเวียนไม่รวมสินค้าคงเหลือ หาร หนี้สินหมุนเวียน	ถ้าขายของไม่ออก ยังจ่ายไหวไหม
D/E	หนี้สินรวม หาร ส่วนของผู้ถือหุ้นรวม	ใช้เงินกู้มากแค่ไหนเทียบกับทุน
อัตรากำไรขั้นต้น	กำไรขั้นต้น หาร รายได้จากการขาย	ตั้งราคาขายเหนือต้นทุนได้แค่ไหน
อัตรากำไรสุทธิ	กำไรสุทธิ หาร รายได้รวม	เหลือกำไรกี่บาทจากรายได้ 100 บาท
ความสามารถชำระดอกเบี้ย	กำไรก่อนต้นทุนทางการเงินและภาษี หาร ต้นทุนทางการเงิน	กำไรครอบดอกเบี้ยกี่เท่า

ข้อสังเกตจากคู่มือ SET คือ D/E จะไม่คำนวณหากส่วนของผู้ถือหุ้นติดลบ และ Current Ratio กับ Quick Ratio ใช้กับธุรกิจที่จัดทำงบแบบทั่วไปเท่านั้น ธนาคาร ประกันภัย และหลักทรัพย์มีโครงสร้างงบต่างออกไป จึงอ่านด้วยตัวชี้วัดเฉพาะของธุรกิจนั้น

ตัวอย่างสมมติ อ่านงบบริษัทหนึ่งครบทั้งชุด

บริษัท ฉ ทำธุรกิจขายส่งวัสดุก่อสร้าง ตัวเลขจากงบปีล่าสุดเป็นดังนี้ (ตัวอย่างสมมติ)

รายการ	ปีก่อน	ปีล่าสุด
รายได้จากการขาย	10,000 ล้านบาท	11,000 ล้านบาท
กำไรขั้นต้น	2,000 ล้านบาท	2,000 ล้านบาท
ต้นทุนทางการเงิน	100 ล้านบาท	200 ล้านบาท
กำไรสุทธิ	800 ล้านบาท	900 ล้านบาท
ลูกหนี้การค้า	2,000 ล้านบาท	3,000 ล้านบาท
สินทรัพย์หมุนเวียน	6,000 ล้านบาท	7,000 ล้านบาท
หนี้สินหมุนเวียน	4,000 ล้านบาท	6,000 ล้านบาท
หนี้สินรวม	5,000 ล้านบาท	8,000 ล้านบาท
ส่วนของผู้ถือหุ้น	5,000 ล้านบาท	5,000 ล้านบาท
เงินสดสุทธิจากกิจกรรมดำเนินงาน	900 ล้านบาท	100 ล้านบาท

อ่านทีละชั้น

• รายได้โต 10% กำไรสุทธิโต 12.5% ถ้าหยุดแค่นี้ดูดีมาก
• อัตรากำไรขั้นต้นลดจาก 20% เหลือราว 18.2% แปลว่าต้องลดราคาหรือต้นทุนสูงขึ้นเพื่อดันยอดขาย
• ลูกหนี้การค้าโต 50% เร็วกว่ายอดขายห้าเท่า สัญญาณว่าขายเชื่อหนักขึ้น
• Current Ratio ลดจาก 1.5 เหลือราว 1.17 เท่า
• D/E เพิ่มจาก 1.0 เป็น 1.6 เท่า ต้นทุนทางการเงินเพิ่มเป็นสองเท่า
• เงินสดจากกิจกรรมดำเนินงาน 100 ล้านบาท เทียบกับกำไรสุทธิ 900 ล้านบาท ห่างกันมาก

แล้วกำไรสุทธิโตได้อย่างไรทั้งที่กำไรขั้นต้นเท่าเดิมและดอกเบี้ยเพิ่ม 100 ล้านบาท คำตอบต้องหาในหมายเหตุ ซึ่งในตัวอย่างนี้สมมติว่ามีกำไรจากการขายที่ดิน 300 ล้านบาท เมื่อตัดออก กำไรจากธุรกิจหลักลดลงจากปีก่อน

สัญญาณที่ควรจดไว้ทุกครั้งที่อ่านงบ

จากตัวอย่างข้างบน เราจดสัญญาณเตือนได้เป็นรายการ ซึ่งใช้ได้กับทุกบริษัท

• กำไรสุทธิโต แต่เงินสดจากกิจกรรมดำเนินงานไม่โตตาม
• ลูกหนี้หรือสินค้าคงเหลือโตเร็วกว่ายอดขาย
• อัตรากำไรขั้นต้นลดลงต่อเนื่อง
• หนี้สินหมุนเวียนโตเร็วกว่าสินทรัพย์หมุนเวียน
• ต้นทุนทางการเงินเพิ่มจนความสามารถชำระดอกเบี้ยต่ำลง
• กำไรพิเศษก้อนใหญ่ปรากฏในปีที่ธุรกิจหลักแย่
• ผู้สอบบัญชีมีข้อสังเกตหรือเปลี่ยนผู้สอบบัญชีบ่อย

สัญญาณเดียวยังไม่ได้แปลว่าบริษัทมีปัญหา แต่ถ้าเจอสามข้อขึ้นไปในงวดเดียวกัน ควรใช้เวลาอ่านหมายเหตุและคำอธิบายของฝ่ายบริหารให้ละเอียดขึ้น ความสามารถในการทำกำไรจากทุนของเจ้าของดูต่อได้ที่ ROE

ลำดับอ่านงบ 30 นาทีสำหรับงวดหน้า

เมื่อบริษัทที่คุณถือหุ้นส่งงบงวดใหม่ ลองใช้ลำดับนี้

1. เปิดรายงานผู้สอบบัญชี ดูประเภทความเห็น ใช้เวลา 2 นาที
2. งบฐานะการเงิน คำนวณ Current Ratio และ D/E เทียบงวดก่อน ใช้เวลา 5 นาที
3. งบกำไรขาดทุน คำนวณอัตรากำไรขั้นต้นและอัตรากำไรสุทธิ หารายการพิเศษ ใช้เวลา 8 นาที
4. งบกระแสเงินสด เทียบเงินสดจากกิจกรรมดำเนินงานกับกำไรสุทธิ ใช้เวลา 5 นาที
5. งบการเปลี่ยนแปลงส่วนของผู้ถือหุ้น ดูปันผลและการเพิ่มทุน ใช้เวลา 3 นาที
6. หมายเหตุประกอบงบ เปิดเฉพาะจุดที่สะดุดจากข้อ 2 ถึง 5 ใช้เวลาที่เหลือ

จดผลลงตารางเดียวกันทุกงวด ภายในสองปีคุณจะมีข้อมูลแปดไตรมาสที่เทียบกันได้ทันที แล้วนำไปใช้ต่อตาม ขั้นตอนวิเคราะห์หุ้น

ตัวเลขในบทความเป็นตัวอย่างสมมติเพื่อฝึกวิธีอ่าน และไม่ใช่คำแนะนำในการลงทุน ถ้าต้องการความเห็นเรื่องหุ้นรายตัว ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญทางการเงินที่มีใบอนุญาตจาก ก.ล.ต. และเปิดงบฉบับเต็มของบริษัทจดทะเบียนได้จากเว็บไซต์ตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย