ROE คือ อะไร วัดฝีมือทำกำไรจากเงินผู้ถือหุ้นยังไง

ถ้าคุณเปิดร้านกาแฟด้วยเงินตัวเอง 1,000,000 บาท แล้วปีหนึ่งมีกำไรสุทธิ 150,000 บาท เงินของคุณทำงานได้ 15% ต่อปี ถ้าเพื่อนเปิดร้านด้วยเงิน 3,000,000 บาท แล้วมีกำไร 300,000 บาท ร้านของเพื่อนกำไรมากกว่าเป็นตัวเงิน แต่เงินแต่ละบาทของเพื่อนทำงานได้แค่ 10% ROE คือตัวเลขที่ช่วยเทียบเรื่องนี้

ROE หรือ Return on Equity คือ อัตราผลตอบแทนต่อส่วนของผู้ถือหุ้น คำอธิบายใน SET e-Learning ระบุว่าคำนวณจากกำไรสุทธิหารด้วยส่วนของผู้ถือหุ้น และใช้วัดความสามารถของบริษัทในการทำให้เงินของผู้ถือหุ้นงอกเงย เมื่อคุณซื้อหุ้น คุณเป็นเจ้าของส่วนหนึ่งของเงินก้อนนั้น ROE จึงบอกว่าผู้บริหารใช้เงินของคุณเก่งแค่ไหน

สูตรที่ตลาดหลักทรัพย์ใช้จริง

สูตรพื้นฐานคือกำไรสุทธิ ÷ ส่วนของผู้ถือหุ้น x 100 แต่เวลาคุณเห็นค่า ROE บนเว็บไซต์ SET หรือในแอปโบรกเกอร์ ตัวเลขนั้นคำนวณละเอียดกว่า ตามคู่มือสูตรค่าสถิติที่ตลาดหลักทรัพย์จัดทำ

ROE = กำไรสุทธิส่วนที่เป็นของผู้ถือหุ้นบริษัทใหญ่ 12 เดือน x 100 ÷ ส่วนของผู้ถือหุ้นบริษัทใหญ่เฉลี่ย

รายละเอียดที่ควรรู้มีสามข้อ

1. กำไรใช้เฉพาะส่วนของบริษัทใหญ่ ตัดส่วนที่เป็นของผู้ถือหุ้นส่วนน้อยในบริษัทย่อยออก
2. ถ้าเป็นข้อมูลรายไตรมาส กำไร 12 เดือนคือกำไรไตรมาสล่าสุดรวมกับสามไตรมาสก่อนหน้า
3. ส่วนของผู้ถือหุ้นเฉลี่ยของข้อมูลรายปีคือ (ยอดสิ้นปีก่อน + ยอดสิ้นปีนี้) ÷ 2 ส่วนข้อมูลรายไตรมาสใช้ยอดไตรมาสเดียวกันของปีก่อนกับไตรมาสล่าสุดเฉลี่ยกัน

คู่มือเดียวกันระบุว่าตลาดจะไม่คำนวณ ROE ของบริษัทที่ส่วนของผู้ถือหุ้นบริษัทใหญ่ติดลบ และคำนวณ ROE ให้ทุกประเภทธุรกิจ ยกเว้นกองทุนและทรัสต์

คำนวณเองจากงบการเงิน

ตัวอย่างสมมติ บริษัท ก มีตัวเลขจากงบการเงินดังนี้

รายการ	ปี 1	ปี 2
กำไรสุทธิส่วนของบริษัทใหญ่ (ล้านบาท)	800	1,000
ส่วนของผู้ถือหุ้นบริษัทใหญ่ ณ สิ้นปี (ล้านบาท)	6,000	6,500

ROE ปี 2 = 1,000 x 100 ÷ ((6,000 + 6,500) ÷ 2) = 1,000 x 100 ÷ 6,250 = 16%

ถ้าใช้ส่วนของผู้ถือหุ้นสิ้นปีอย่างเดียว จะได้ 1,000 ÷ 6,500 = 15.4% ส่วนต่างเกิดเพราะบริษัทเก็บกำไรสะสมเพิ่มระหว่างปี การใช้ค่าเฉลี่ยตรงกับความจริงกว่า เพราะกำไรทั้งปีเกิดจากเงินทุนที่ทยอยเพิ่มขึ้นระหว่างปี ไม่ได้เกิดจากยอดปลายปีทั้งก้อน

ตัวเลขทั้งสองหาได้จากงบกำไรขาดทุนเบ็ดเสร็จ บรรทัดกำไรส่วนที่เป็นของผู้เป็นเจ้าของของบริษัทใหญ่ และงบแสดงฐานะการเงิน บรรทัดส่วนของผู้ถือหุ้นของบริษัทใหญ่ ถ้ายังไม่คุ้นกับการเปิดงบ อ่านพื้นฐานในวิเคราะห์หุ้นเบื้องต้น

ROE เท่าไรถือว่าดี

SET e-Learning ระบุว่าผู้ลงทุนมืออาชีพมักมองหาบริษัทที่มี ROE สูงกว่าราว 12 ถึง 15% อย่างสม่ำเสมอต่อเนื่องหลายปี คำสำคัญในประโยคนี้คือ "สม่ำเสมอ" ไม่ใช่ตัวเลขสูงปีเดียว

ตัวอย่างสมมติ เทียบสามบริษัทย้อนหลังห้าปี

บริษัท	ปี 1	ปี 2	ปี 3	ปี 4	ปี 5	ลักษณะ
ก	15%	16%	15%	17%	16%	สม่ำเสมอ
ข	5%	30%	4%	25%	6%	ขึ้นลงแรง
ค	22%	19%	16%	13%	10%	ลดลงต่อเนื่อง

ค่าเฉลี่ยของ ข คือ 14% ใกล้กับ ก แต่คุณคาดเดาปีหน้าของ ข ไม่ได้เลย ส่วน ค ยังดูดีในปีแรก แต่แนวโน้มบอกว่าความสามารถในการแข่งขันลดลง บริษัท ก เป็นแบบที่ประโยค "สม่ำเสมอหลายปี" หมายถึง

อีกเรื่องที่ต้องคิดคือ ROE ที่เหมาะสมต่างกันตามอุตสาหกรรม ธุรกิจที่ต้องใช้สินทรัพย์มาก เช่น สาธารณูปโภคหรือโรงงานหนัก มักมี ROE ต่ำกว่าธุรกิจบริการหรือซอฟต์แวร์ การเทียบ ROE ควรทำกับบริษัทในกลุ่มเดียวกันเป็นหลัก

ROE สูงเพราะเก่ง หรือเพราะกู้มาก

SET e-Learning เตือนไว้ตรงๆ ว่า ROE อาจดูสูงเกินจริงเมื่อบริษัทมีหนี้มาก จึงควรดูคู่กับ ROA และไม่ใช้ ROE เพียงตัวเดียว

เหตุผลอยู่ในโครงสร้างงบ สินทรัพย์ทั้งหมดเท่ากับหนี้สินบวกส่วนของผู้ถือหุ้น ถ้าบริษัทกู้มาก ส่วนของผู้ถือหุ้นที่เป็นตัวหารจะเล็ก ROE จึงสูงขึ้นแม้กำไรเท่าเดิม

ตัวอย่างสมมติ สองบริษัทมีสินทรัพย์ 10,000 ล้านบาท และกำไรสุทธิ 800 ล้านบาทเท่ากัน

รายการ	บริษัท ก	บริษัท ข
หนี้สิน (ล้านบาท)	2,000	8,000
ส่วนของผู้ถือหุ้น (ล้านบาท)	8,000	2,000
กำไรสุทธิ ÷ สินทรัพย์	8%	8%
ROE	10%	40%
หนี้สินต่อทุน	0.25 เท่า	4 เท่า

ROE ของบริษัท ข สูงกว่าสี่เท่า ทั้งที่ทำกำไรจากสินทรัพย์ได้เท่ากัน ความต่างทั้งหมดมาจากหนี้ ถ้าวันหนึ่งดอกเบี้ยขึ้นหรือยอดขายลด บริษัท ข มีภาระดอกเบี้ยหนักกว่า และส่วนของผู้ถือหุ้นที่บางอยู่แล้วก็ถูกกินได้เร็วกว่า

ตัวเลขกำไรต่อสินทรัพย์ในตารางคือแนวคิดของ ROA แบบง่าย คู่มือสูตรของ SET คำนวณ ROA ละเอียดกว่านั้น สำหรับธุรกิจทั่วไปใช้กำไรก่อนดอกเบี้ยและภาษีหารด้วยสินทรัพย์รวมเฉลี่ย ส่วนธนาคารและบริษัทหลักทรัพย์ใช้กำไรจากการดำเนินงานก่อนภาษีบวกดอกเบี้ยจ่าย หารด้วยสินทรัพย์รวมเฉลี่ย หลักการยังเหมือนกัน คือวัดว่าสินทรัพย์ทั้งหมดทำกำไรได้แค่ไหน โดยไม่สนว่าเงินมาจากหนี้หรือทุน

แยก ROE เป็นสามส่วนแบบดูปองต์

วิธีที่นักวิเคราะห์นิยมใช้คือแตก ROE ออกเป็นสามตัวคูณกัน เรียกว่าการวิเคราะห์แบบดูปองต์ (DuPont)

ROE = อัตรากำไรสุทธิ x อัตราการหมุนของสินทรัพย์ x ตัวคูณส่วนของผู้ถือหุ้น

• อัตรากำไรสุทธิ คือ กำไรสุทธิ ÷ รายได้ บอกว่าขายของ 100 บาทเหลือกำไรกี่บาท
• อัตราการหมุนของสินทรัพย์ คือ รายได้ ÷ สินทรัพย์รวม บอกว่าสินทรัพย์ทุกบาทสร้างยอดขายได้กี่บาท
• ตัวคูณส่วนของผู้ถือหุ้น คือ สินทรัพย์รวม ÷ ส่วนของผู้ถือหุ้น ยิ่งสูงยิ่งแปลว่าใช้หนี้มาก

เมื่อคูณสามตัวนี้เข้าด้วยกัน รายได้และสินทรัพย์จะตัดกันหมด เหลือกำไรสุทธิ ÷ ส่วนของผู้ถือหุ้นพอดี

ตัวอย่างสมมติ สามบริษัทมี ROE 15% เท่ากัน แต่ได้มาด้วยวิธีต่างกัน

บริษัท	อัตรากำไรสุทธิ	การหมุนของสินทรัพย์	ตัวคูณส่วนของผู้ถือหุ้น	ROE
ร้านค้าปลีก	3%	2.5 เท่า	2 เท่า	15%
แบรนด์สินค้า	15%	0.5 เท่า	2 เท่า	15%
บริษัทกู้หนัก	5%	0.5 เท่า	6 เท่า	15%

ร้านค้าปลีกได้ ROE จากการขายเร็ว แบรนด์สินค้าได้จากกำไรต่อชิ้นสูง ส่วนบริษัทที่สามได้จากหนี้เป็นหลัก ถ้ายอดขายของบริษัทที่สามลดลงสักหน่อย ตัวคูณ 6 เท่าจะขยายผลขาดทุนให้หนักพอๆ กับที่เคยขยายกำไร การแตก ROE แบบนี้ช่วยให้คุณรู้ว่าควรเฝ้าดูตัวไหนในรายงานไตรมาสถัดไป

ถ้าคุณเห็น ROE ปีนี้ขึ้นจาก 12% เป็น 15% ให้ลองคำนวณสามตัวนี้ของทั้งสองปี ถ้าที่ขึ้นมาจากอัตรากำไรหรือการหมุนของสินทรัพย์ แปลว่าธุรกิจทำงานดีขึ้น ถ้าขึ้นมาจากตัวคูณส่วนของผู้ถือหุ้นอย่างเดียว แปลว่าบริษัทกู้เพิ่ม ซึ่งเป็นเรื่องที่ต้องดูความเสี่ยงการลงทุนประกอบ

กับดักที่ทำให้ ROE ดูดีเกินจริง

นอกจากหนี้ ยังมีอีกหลายสาเหตุที่ทำให้ ROE กระโดดขึ้นโดยธุรกิจไม่ได้ดีขึ้น

กำไรพิเศษครั้งเดียว เช่น กำไรจากการขายที่ดินหรือขายเงินลงทุน ทำให้กำไรสุทธิปีนั้นพุ่ง ROE จึงพุ่งตาม ให้เปิดงบกำไรขาดทุนดูว่ามีรายการพิเศษหรือไม่ แล้วคำนวณ ROE ใหม่จากกำไรที่ตัดรายการนั้นออก

การซื้อหุ้นคืนหรือจ่ายปันผลเกินกำไร ทำให้ส่วนของผู้ถือหุ้นลดลง ตัวหารเล็กลง ROE จึงสูงขึ้น ไม่ได้ผิดอะไร แต่ต้องรู้ว่าตัวเลขสูงขึ้นเพราะตัวหาร ไม่ได้เพราะกำไร

ขาดทุนสะสมในอดีต ทำให้ส่วนของผู้ถือหุ้นเหลือน้อย พอบริษัทเริ่มกลับมามีกำไรเล็กน้อย ROE จะดูสูงผิดปกติ

ส่วนของผู้ถือหุ้นติดลบ ตลาดไม่คำนวณ ROE ให้ แต่ถ้าคุณคำนวณเองแล้วได้ตัวเลขบวกจากการหารลบด้วยลบ ตัวเลขนั้นไม่มีความหมาย คู่มือของ SET ยังระบุด้วยว่า ROE ของกลุ่มอุตสาหกรรมและของตลาดรวมบริษัทที่ส่วนของผู้ถือหุ้นติดลบไว้ในการคำนวณ ค่าเฉลี่ยของกลุ่มจึงมีโอกาสถูกบิดจากบริษัทเหล่านี้

ROE ใช้คู่กับตัวชี้วัดอื่นอย่างไร

ROE บอกคุณภาพของธุรกิจ แต่ไม่ได้บอกว่าราคาหุ้นถูกหรือแพง บริษัทที่ ROE ดีมากอาจมีราคาสะท้อนความดีนั้นไปหมดแล้ว

การใช้คู่กับตัวชี้วัดด้านราคา เช่น P/E Ratio และ P/BV ช่วยตอบคำถามที่สอง ความสัมพันธ์ที่ใช้ได้ดีคือ P/BV หารด้วย ROE ประมาณได้ว่าคุณจ่ายแพงแค่ไหนต่อคุณภาพที่ได้

ตัวอย่างสมมติ บริษัท ก ROE 16% P/BV 2.4 เท่า บริษัท ข ROE 8% P/BV 1.6 เท่า บริษัท ข ดูถูกกว่าเมื่อดู P/BV อย่างเดียว แต่เมื่อนำ ROE เข้ามาคิด P/E ของ ก ประมาณ 2.4 ÷ 0.16 = 15 เท่า ส่วน ข ประมาณ 1.6 ÷ 0.08 = 20 เท่า เมื่อคิดจากกำไร บริษัท ก ถูกกว่า

ROE ยังเชื่อมกับการเติบโตด้วย ถ้าบริษัทเก็บกำไรไว้ลงทุนต่อทั้งหมดและรักษา ROE ได้ระดับเดิม ส่วนของผู้ถือหุ้นจะโตในอัตราใกล้เคียง ROE บริษัทที่จ่ายปันผลสูงจะโตช้ากว่าแม้ ROE เท่ากัน ผู้ที่ลงทุนในหุ้นปันผลควรดูทั้ง ROE และอัตราการจ่ายปันผลประกอบกัน

เช็กลิสต์ใช้ ROE คัดหุ้น

1. ดู ROE ย้อนหลังอย่างน้อยห้าปี ไม่ดูปีเดียว
2. เทียบกับบริษัทในอุตสาหกรรมเดียวกัน
3. ดูหนี้สินต่อทุนและ ROA ประกอบ ถ้า ROE สูงแต่ ROA ต่ำ ให้ตรวจหนี้
4. เปิดงบกำไรขาดทุนหากำไรพิเศษ แล้วคำนวณ ROE ใหม่จากกำไรปกติ
5. ดูว่าส่วนของผู้ถือหุ้นลดลงจากการซื้อหุ้นคืนหรือขาดทุนสะสมหรือไม่
6. ใช้คู่กับ P/E หรือ P/BV ก่อนตัดสินใจเรื่องราคา

ผลลัพธ์ของตัวอย่างที่ใช้ทั้งหมดสรุปได้ว่า บริษัท ก ที่ ROE 16% สม่ำเสมอ หนี้สินต่อทุน 0.25 เท่า และ P/E ราว 15 เท่า น่าศึกษาต่อมากกว่าบริษัทที่ ROE 40% จากหนี้สี่เท่าของทุน ตัวเลขเหล่านี้เป็นจุดเริ่มต้นของการวิเคราะห์ ไม่ได้เป็นคำแนะนำให้ซื้อหรือขาย ถ้าต้องการความเห็นเรื่องหุ้นรายตัว ปรึกษาผู้แนะนำการลงทุนหรือนักวิเคราะห์ที่ได้รับความเห็นชอบจาก ก.ล.ต.