จุดคุ้มทุน คำนวณยังไง ขายกี่ชิ้นต่อเดือนถึงไม่ขาดทุน

จุดคุ้มทุนแบบนับชิ้นคำนวณจากต้นทุนคงที่รวมต่อเดือน หารด้วยส่วนต่างระหว่างราคาขายต่อหน่วยกับต้นทุนผันแปรต่อหน่วย ผลที่ได้คือจำนวนชิ้นขั้นต่ำที่ต้องขายในเดือนนั้นเพื่อให้รายรับเท่ากับรายจ่ายพอดี ชิ้นถัดจากนั้นจึงเริ่มเป็นกำไร

สูตรสั้นมาก แต่ตัวเลขที่ใส่ลงไปมักผิดตั้งแต่ขั้นแยกต้นทุน ด้านล่างจึงเริ่มจากการแยกต้นทุน แล้วไล่ตัวอย่างสมมติทีละขั้น ตั้งแต่สินค้าตัวเดียว ร้านที่ขายหลายอย่าง ไปจนถึงการตั้งเป้ากำไร

แยกต้นทุนเป็นสองกองให้ถูกก่อนเข้าสูตร

ต้นทุนคงที่คือเงินที่ต้องจ่ายทุกเดือนในจำนวนเท่าเดิม ขายได้มากหรือน้อยก็ต้องจ่าย ต้นทุนผันแปรคือเงินที่ขึ้นลงตามจำนวนที่ผลิตหรือขาย ขายมากจ่ายมาก ไม่ขายก็ไม่เกิด

ต้นทุนคงที่ (ต่อเดือน)	ต้นทุนผันแปร (ต่อชิ้น)
ค่าเช่าร้านหรือพื้นที่	วัตถุดิบ
เงินเดือนพนักงานประจำ	บรรจุภัณฑ์ กล่อง ถุง
เบี้ยประกัน ค่าเช่าอุปกรณ์	ค่าส่งต่อออเดอร์
ค่าอินเทอร์เน็ต ค่าโปรแกรมรายเดือน	ค่าคอมมิชชันการขาย ค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์มที่คิดเป็นเปอร์เซ็นต์
ค่างวดเงินกู้ (ส่วนดอกเบี้ย) ค่าเสื่อมราคาอุปกรณ์	ค่าไฟส่วนที่ใช้ในการผลิตโดยตรง

รายการที่อยู่ตรงกลาง เช่น ค่าไฟของร้านอาหาร มีทั้งส่วนที่เปิดแอร์และไฟหน้าร้านทุกวัน กับส่วนที่ใช้เตาตามจำนวนออเดอร์ วิธีที่ใช้ได้จริงคือดูบิล 3 ถึง 6 เดือน เดือนที่ขายน้อยที่สุดใช้เป็นส่วนคงที่ ส่วนที่เพิ่มขึ้นในเดือนขายดีหารด้วยจำนวนชิ้นที่ขายเพิ่ม เป็นส่วนผันแปรต่อชิ้น

สูตรแบบนับชิ้น ทีละขั้นด้วยตัวอย่างสมมติ

สมมติว่าร้านข้าวกล่องแห่งหนึ่งมีตัวเลขต่อเดือนดังนี้

• ค่าเช่า 15,000 บาท เงินเดือนผู้ช่วย 1 คน 15,000 บาท ค่าไฟส่วนคงที่ ค่าน้ำ ค่าอินเทอร์เน็ต และค่าเสื่อมอุปกรณ์รวม 15,000 บาท ต้นทุนคงที่รวม 45,000 บาท
• ราคาขายกล่องละ 60 บาท
• วัตถุดิบ กล่อง ช้อน ถุง และค่าแก๊สต่อกล่อง รวม 35 บาท

ขั้นที่ 1 หากำไรส่วนเกินต่อหน่วย (Contribution Margin) = 60 ลบ 35 = 25 บาท ตัวเลขนี้คือเงินที่แต่ละกล่องเหลือไว้ช่วยจ่ายต้นทุนคงที่

ขั้นที่ 2 หาจุดคุ้มทุน = 45,000 หาร 25 = 1,800 กล่องต่อเดือน

ขั้นที่ 3 แปลงเป็นเป้ารายวัน ร้านเปิด 26 วัน = 1,800 หาร 26 ได้ประมาณ 70 กล่องต่อวัน

ขั้นที่ 4 ตรวจคำตอบ ขาย 1,800 กล่อง รายรับ 108,000 บาท ต้นทุนผันแปร 63,000 บาท บวกต้นทุนคงที่ 45,000 บาท รวมรายจ่าย 108,000 บาท เท่ากันพอดี

ตัวเลข 70 กล่องต่อวันมีประโยชน์ทันที เจ้าของร้านเห็นยอดหน้าร้านแต่ละวันแล้วรู้ได้เลยว่าวันนั้นขาดทุนหรือกำไร ไม่ต้องรอปิดงบสิ้นเดือน

ร้านที่ขายหลายร้อยรายการ ใช้สูตรแบบยอดขายเป็นบาท

ร้านโชห่วย ร้านเครื่องเขียน หรือร้านอะไหล่ นับชิ้นไม่ได้เพราะแต่ละชิ้นราคาต่างกันมาก ให้เปลี่ยนเป็นเปอร์เซ็นต์แทน

อัตรากำไรส่วนเกิน = (ยอดขาย ลบ ต้นทุนผันแปร) หาร ยอดขาย

จุดคุ้มทุน (บาท) = ต้นทุนคงที่ หาร อัตรากำไรส่วนเกิน

ตัวอย่างสมมติ ร้านเครื่องเขียนขายได้เดือนละ 200,000 บาท ต้นทุนสินค้าและถุงรวม 150,000 บาท ต้นทุนคงที่ 40,000 บาท

• อัตรากำไรส่วนเกิน = (200,000 ลบ 150,000) หาร 200,000 = 25%
• จุดคุ้มทุน = 40,000 หาร 0.25 = 160,000 บาทต่อเดือน

ร้านนี้มีกำไรเดือนละ 10,000 บาท และยอดขายจะตกได้ไม่เกิน 40,000 บาทก่อนเริ่มขาดทุน อัตรากำไรส่วนเกินดูได้จากรายงานขายของโปรแกรม POS หรือคำนวณจาก งบกำไรขาดทุน ถ้าแยกต้นทุนขายไว้แล้ว

ขายหลายสินค้าที่กำไรต่างกัน ต้องใช้สัดส่วนการขาย

ร้านที่มีสินค้าไม่กี่ตัวแต่ส่วนต่างต่างกันมาก เช่น คาเฟ่ที่ขายทั้งกาแฟและเค้ก ใช้กำไรส่วนเกินเฉลี่ยถ่วงน้ำหนักด้วยสัดส่วนจำนวนที่ขาย

สินค้า	ราคา	ต้นทุนผันแปร	กำไรส่วนเกิน	สัดส่วนจำนวนที่ขาย
กาแฟ	70	25	45	70%
เค้ก	90	55	35	30%

กำไรส่วนเกินเฉลี่ย = (45 คูณ 0.7) + (35 คูณ 0.3) = 31.5 + 10.5 = 42 บาทต่อชิ้น

ถ้าต้นทุนคงที่ 63,000 บาท จุดคุ้มทุน = 63,000 หาร 42 = 1,500 ชิ้น แบ่งเป็นกาแฟ 1,050 แก้ว และเค้ก 450 ชิ้น

ข้อควรจำคือจุดคุ้มทุนแบบนี้ใช้ได้ตราบที่สัดส่วนการขายยังเท่าเดิม ถ้าเดือนไหนลูกค้าหันไปซื้อเค้กมากขึ้น ซึ่งกำไรต่อชิ้นต่ำกว่า จุดคุ้มทุนรวมจะสูงขึ้น ทั้งที่จำนวนชิ้นที่ขายเท่าเดิม

ตั้งเป้ากำไร แล้วย้อนหาว่าต้องขายเท่าไร

จุดคุ้มทุนบอกแค่จุดที่ไม่ขาดทุน ถ้าเจ้าของต้องการเงินเดือนตัวเองหรือกำไรไว้ขยายร้าน ให้บวกเป้านั้นเข้าไปในตัวตั้ง

จำนวนที่ต้องขาย = (ต้นทุนคงที่ + กำไรที่ต้องการ) หาร กำไรส่วนเกินต่อหน่วย

ต่อจากร้านข้าวกล่อง ถ้าต้องการกำไร 30,000 บาทต่อเดือน = (45,000 + 30,000) หาร 25 = 3,000 กล่อง หรือราว 115 กล่องต่อวัน

ตัวเลขนี้ช่วยเช็กความเป็นไปได้ ถ้าร้านมีที่นั่ง 20 ที่ และขายช่วงกลางวันได้จริงประมาณ 80 กล่อง เป้า 115 กล่องต้องมาจากช่องทางอื่น เช่น ออเดอร์ส่งออฟฟิศ ซึ่งมีต้นทุนผันแปรต่างไป ต้องคำนวณแยกอีกรอบ

กำไรในสูตรนี้เป็นกำไรก่อนภาษี ถ้าทำในนามบริษัท ส่วนที่เป็นภาษีดูต่อได้ที่ วิธีคำนวณภาษีนิติบุคคล

ส่วนเกินที่ปลอดภัย บอกว่ายอดขายตกได้อีกแค่ไหน

ส่วนเกินที่ปลอดภัย (Margin of Safety) = (ยอดขายจริง ลบ ยอดขาย ณ จุดคุ้มทุน) หาร ยอดขายจริง

ร้านข้าวกล่องขายจริง 2,200 กล่อง จุดคุ้มทุน 1,800 กล่อง ส่วนเกินที่ปลอดภัย = 400 หาร 2,200 ประมาณ 18% แปลว่ายอดขายลดลงได้ราว 18% ก่อนเริ่มขาดทุน

ร้านที่ส่วนเกินนี้บาง เช่น ไม่ถึง 10% ควรระวังเดือนที่มีวันหยุดยาวหรือฝนตกหนัก ส่วนร้านที่ขายตามฤดูกาลควรคำนวณแยกเดือนขายดีกับเดือนขายน้อย เพราะค่าเฉลี่ยทั้งปีซ่อนเดือนที่ขาดทุนไว้

ปรับราคา ต้นทุน หรือค่าเช่า จุดคุ้มทุนขยับเท่าไร

ใช้ร้านข้าวกล่องเดิม เปลี่ยนทีละตัวแปรแล้วดูผล

สถานการณ์สมมติ	กำไรส่วนเกินต่อกล่อง	ต้นทุนคงที่	จุดคุ้มทุน (กล่อง/เดือน)
ตัวเลขตั้งต้น	25	45,000	1,800
ขึ้นราคา 5 บาท (65 บาท)	30	45,000	1,500
วัตถุดิบแพงขึ้น 5 บาท	20	45,000	2,250
ย้ายร้าน ค่าเช่าลด 5,000 บาท	25	40,000	1,600
จ้างผู้ช่วยเพิ่ม 1 คน 15,000 บาท	25	60,000	2,400

ตารางนี้บอกสองเรื่อง ข้อแรก ต้นทุนวัตถุดิบที่ขึ้นแค่ 5 บาทดันจุดคุ้มทุนขึ้น 25% เพราะกระทบทุกกล่อง ข้อสอง การขึ้นราคา 5 บาทลดจุดคุ้มทุนได้มากกว่าการลดค่าเช่า 5,000 บาท ถ้าลูกค้ายังซื้อเท่าเดิม ก่อนจ้างคนเพิ่ม ให้ถามว่าคนใหม่ช่วยขายได้เพิ่มอีก 600 กล่องต่อเดือนหรือไม่ ถ้าไม่ได้ ร้านจะกำไรน้อยลง

ทำตารางนี้ในสเปรดชีตครั้งเดียวก็ใช้ได้ทั้งปี โดยตั้งช่องราคา ต้นทุนผันแปร และต้นทุนคงที่ แล้วให้สูตรคำนวณจุดคุ้มทุนอัตโนมัติ เวลาซัพพลายเออร์แจ้งขึ้นราคา คุณจะรู้ภายในหนึ่งนาทีว่าต้องขายเพิ่มกี่ชิ้นหรือต้องปรับราคาเท่าไร

ขายหลายช่องทาง ต้องคิดกำไรส่วนเกินแยกช่อง

ร้านเดียวกันขายหน้าร้าน ผ่านแอปส่งอาหาร และรับออเดอร์ส่งออฟฟิศ สินค้าเหมือนกันแต่ต้นทุนผันแปรต่างกัน ถ้าใช้ตัวเลขหน้าร้านตัวเดียว จุดคุ้มทุนจะผิดทันทีที่สัดส่วนช่องทางเปลี่ยน

สมมติว่าร้านข้าวกล่องเดิมขายผ่านแอปที่เก็บค่าธรรมเนียม 30% ของราคาขาย (ตัวเลขสมมติ อัตราจริงขึ้นกับสัญญาของแต่ละแพลตฟอร์ม) และตั้งราคาในแอปไว้ 70 บาท

ช่องทาง	ราคาขาย	ต้นทุนผันแปร	กำไรส่วนเกินต่อกล่อง
หน้าร้าน	60	35	25
แอปส่งอาหาร	70	35 + ค่าธรรมเนียม 21 + ถุงกันหก 2 = 58	12
ออเดอร์ออฟฟิศ (ราคาส่ง)	50	35 + ค่าน้ำมันเฉลี่ย 3 = 38	12

กล่องที่ขายผ่านแอปช่วยจ่ายต้นทุนคงที่ได้ไม่ถึงครึ่งของกล่องหน้าร้าน ถ้าร้านขายผ่านแอปทั้งหมด จุดคุ้มทุนจะเป็น 45,000 หาร 12 = 3,750 กล่อง สูงกว่าตัวเลขหน้าร้านเกินสองเท่า

วิธีที่ใช้ได้คือหากำไรส่วนเกินเฉลี่ยถ่วงน้ำหนักแบบเดียวกับตารางคาเฟ่ด้านบน สมมติสัดส่วนเป็นหน้าร้าน 60% แอป 30% ออฟฟิศ 10% กำไรส่วนเกินเฉลี่ย = (25 คูณ 0.6) + (12 คูณ 0.3) + (12 คูณ 0.1) = 15 + 3.6 + 1.2 = 19.8 บาท จุดคุ้มทุน = 45,000 หาร 19.8 ประมาณ 2,273 กล่อง

ตัวเลขนี้ไม่ได้แปลว่าควรเลิกขายผ่านแอป กล่องที่ได้ส่วนเกิน 12 บาทยังดีกว่าไม่ได้ขาย ถ้าช่วงนั้นครัวว่าง แต่ถ้าออเดอร์จากแอปแย่งกำลังครัวจากลูกค้าหน้าร้านในชั่วโมงเร่งด่วน ร้านกำลังแลกกล่องละ 25 บาทกับกล่องละ 12 บาท

จุดคุ้มทุนกับระยะเวลาคืนทุน เป็นคนละคำถาม

เจ้าของร้านใหม่มักถามว่า "กี่เดือนคืนทุน" ซึ่งต่างจากจุดคุ้มทุนรายเดือน จุดคุ้มทุนตอบว่าแต่ละเดือนต้องขายเท่าไรถึงไม่ขาดทุน ส่วนระยะเวลาคืนทุนตอบว่าเงินลงทุนก้อนแรก เช่น ค่าตกแต่ง ค่าเครื่องมือ ค่ามัดจำ จะกลับมาเมื่อไร

ระยะเวลาคืนทุน (เดือน) = เงินลงทุนเริ่มต้น หาร กำไรเงินสดต่อเดือน

สมมติร้านข้าวกล่องลงทุนเริ่มต้น 300,000 บาท และขายได้ 2,200 กล่องต่อเดือน กำไรส่วนเกิน 2,200 คูณ 25 = 55,000 บาท หักต้นทุนคงที่ 45,000 บาท เหลือ 10,000 บาท แต่ต้นทุนคงที่นั้นรวมค่าเสื่อมอุปกรณ์ซึ่งไม่ได้จ่ายเป็นเงินสด ถ้าค่าเสื่อมเป็น 5,000 บาท กำไรเงินสดจะเป็น 15,000 บาท ระยะคืนทุน = 300,000 หาร 15,000 = 20 เดือน

ร้านที่อยู่เหนือจุดคุ้มทุนแค่เล็กน้อยจึงยังคืนทุนช้ามาก ถ้าเงินลงทุนมาจากการกู้ ค่างวดเงินต้นต้องจ่ายจากกำไรเงินสดส่วนนี้ด้วย ควรดู เงินทุนหมุนเวียน และ กระแสเงินสดรายเดือน ประกอบ

ใช้จุดคุ้มทุนตัดสินใจเรื่องไหนได้บ้าง

ตัวเลขนี้ตอบคำถามที่เจ้าของกิจการเจอบ่อยได้ตรงๆ

• จะเปิดสาขาที่ค่าเช่าแพงขึ้นเท่าตัว ต้องขายเพิ่มกี่ชิ้นต่อวัน และทำเลใหม่มีคนเดินผ่านพอหรือไม่
• จะลดราคา 10% จัดโปรโมชัน ต้องขายเพิ่มกี่ชิ้นถึงจะได้กำไรเท่าเดิม (ลดราคาทำให้กำไรส่วนเกินหายไปทั้งก้อน ไม่ใช่แค่ 10%)
• จะรับออเดอร์ส่งบริษัทในราคาส่ง ราคานั้นยังสูงกว่าต้นทุนผันแปรหรือไม่ ถ้าสูงกว่า ทุกกล่องยังช่วยจ่ายต้นทุนคงที่
• เดือนไหนยอดขายต่ำกว่าจุดคุ้มทุน ต้องเตรียมเงินสำรองเท่าไร

ถ้าตัวเลขของคุณออกมาว่าจุดคุ้มทุนสูงกว่ายอดขายที่ทำได้จริง ธนาคารแห่งประเทศไทยรวบรวมช่องทางปรึกษาไว้ เช่น SME D Coach ของธนาคารพัฒนาวิสาหกิจฯ (โทร 1357) และ SME Coach ของ สสว. (โทร 1301) นำตารางต้นทุนที่แยกแล้วไปคุยกับนักบัญชีหรือที่ปรึกษาเหล่านี้ ให้ช่วยตรวจว่าแยกต้นทุนถูกหรือยัง ก่อนตัดสินใจขึ้นราคาหรือขอสินเชื่อเพิ่ม