เงินทุนหมุนเวียน คือเงินก้อนไหน และกิจการควรมีเท่าไร

เงินทุนหมุนเวียนคือเงินที่กิจการต้องมีไว้ใช้เดินงานประจำวัน ตั้งแต่ซื้อวัตถุดิบ จ่ายค่าแรง จนกว่าลูกค้าจะจ่ายเงินกลับมา ตัวเลขที่ใช้วัดเรียกว่าเงินทุนหมุนเวียนสุทธิ คือสินทรัพย์หมุนเวียนลบด้วยหนี้สินหมุนเวียน ถ้าผลเป็นบวก แปลว่าสิ่งที่เปลี่ยนเป็นเงินได้ภายในปีมีมากกว่าหนี้ที่ต้องจ่ายภายในปี

ตัวเลขนี้อย่างเดียวยังบอกไม่หมด กิจการสองแห่งที่มีเงินทุนหมุนเวียนเท่ากัน แห่งหนึ่งสบาย อีกแห่งเงินตึงทุกปลายเดือนได้ เพราะความเร็วที่เงินวนกลับมาต่างกัน ด้านล่างจึงแยกเป็นสามชั้น คือสูตรพื้นฐาน อัตราส่วนที่ธนาคารดู และวงจรเงินสดที่บอกว่าเงินจมอยู่กี่วัน ตัวอย่างทั้งหมดเป็นตัวเลขสมมติ

สูตรพื้นฐาน และรายการที่นับเข้าไปจริง

สูตรคือ เงินทุนหมุนเวียนสุทธิ = สินทรัพย์หมุนเวียน ลบ หนี้สินหมุนเวียน ทั้งสองตัวหาได้จากงบแสดงฐานะการเงิน (งบดุล) ณ วันสิ้นงวด ถ้ายังไม่คุ้นกับการหาบรรทัดเหล่านี้ในงบ ดูพื้นฐานได้ที่ วิธีอ่านงบการเงินสำหรับเจ้าของกิจการ

ตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทยอธิบายไว้ในคู่มือสูตรอัตราส่วนทางการเงินว่า สินทรัพย์หมุนเวียนคือสินทรัพย์ที่เปลี่ยนเป็นเงินสดได้ง่าย และหนี้สินหมุนเวียนคือหนี้เร่งด่วนที่ครบกำหนดชำระภายในรอบปีบัญชี โดยใช้ยอดที่เกิดขึ้นจริง ณ สิ้นงวดนั้น

ฝั่งสินทรัพย์หมุนเวียน	ฝั่งหนี้สินหมุนเวียน
เงินสดและเงินฝากธนาคาร	เจ้าหนี้การค้า (ค่าของที่ซื้อเชื่อมา)
ลูกหนี้การค้า (ลูกค้าที่ยังไม่จ่าย)	เงินเบิกเกินบัญชี (OD) และตั๋วสัญญาใช้เงินระยะสั้น
สินค้าคงเหลือ วัตถุดิบ งานระหว่างทำ	เงินกู้ระยะยาวส่วนที่ถึงกำหนดชำระภายใน 12 เดือน
ค่าใช้จ่ายจ่ายล่วงหน้า เช่น ค่าเช่าล่วงหน้า	ภาษีค้างจ่าย ค่าแรงค้างจ่าย

จุดที่คนอ่านงบพลาดบ่อยคือเงินกู้ระยะยาว ค่างวดที่ต้องจ่ายภายใน 12 เดือนข้างหน้าถูกย้ายมาอยู่ในหนี้สินหมุนเวียน ถ้ามองข้ามบรรทัดนี้ ตัวเลขเงินทุนหมุนเวียนจะดูดีเกินจริง อีกจุดคือลูกหนี้ที่ค้างนานจนแทบไม่มีทางเก็บได้ ถ้ายังนับเต็มจำนวน ฝั่งสินทรัพย์ก็สูงเกินจริงเช่นกัน

เปลี่ยนเป็นอัตราส่วน เพื่อเทียบกับกิจการขนาดต่างกัน

เงินทุนหมุนเวียน 2 ล้านบาทของร้านเล็กกับโรงงานใหญ่มีความหมายไม่เท่ากัน จึงนิยมแปลงเป็นอัตราส่วน

อัตราส่วนสภาพคล่อง (Current Ratio) = สินทรัพย์หมุนเวียน หาร หนี้สินหมุนเวียน ได้ผลเป็น "เท่า" ค่า 1.5 เท่า แปลว่าหนี้ระยะสั้นทุก 1 บาท มีสินทรัพย์หมุนเวียนรองรับ 1.50 บาท

อัตราส่วนสภาพคล่องหมุนเร็ว (Quick Ratio) ใช้เฉพาะสินทรัพย์ที่เปลี่ยนเป็นเงินสดได้เร็ว เช่น เงินสด รายการเทียบเท่าเงินสด และลูกหนี้การค้า ตัดสินค้าคงเหลือออก เหตุผลคือสต็อกต้องขายก่อนถึงจะกลายเป็นเงิน และถ้าเป็นสินค้าตกรุ่น มูลค่าจริงก็ต่ำกว่าในบัญชี

วิธีอ่านสองตัวคู่กัน ถ้า Current Ratio ดูดีแต่ Quick Ratio ต่ำมาก แปลว่าสภาพคล่องส่วนใหญ่อยู่ในโกดัง เจ้าของร้านค้าส่งที่สต็อกล้นจะเห็นภาพนี้บ่อย ในทางกลับกัน กิจการบริการที่แทบไม่มีสต็อก สองตัวนี้จะใกล้กัน

ตัวเลข "ควรเกินกี่เท่า" ไม่มีเกณฑ์กลางที่ใช้ได้ทุกธุรกิจ ผมแนะนำให้เทียบกับตัวเองย้อนหลัง 3 ปี และเทียบกับบริษัทจดทะเบียนในหมวดธุรกิจเดียวกัน ซึ่งเปิดเผยอัตราส่วนเหล่านี้อยู่แล้ว

ตัวอย่างสมมติ ร้านวัสดุก่อสร้างที่ยอดขายโตแต่เงินตึง

สมมติว่าร้านวัสดุก่อสร้างแห่งหนึ่งมีตัวเลข ณ สิ้นปีดังนี้

รายการ	บาท
เงินสดและเงินฝาก	300,000
ลูกหนี้การค้า (ผู้รับเหมาเครดิต 60 วัน)	1,800,000
สินค้าคงเหลือ	2,400,000
รวมสินทรัพย์หมุนเวียน	4,500,000
เจ้าหนี้การค้า	1,500,000
OD และค่างวดเงินกู้ที่ครบใน 12 เดือน	1,500,000
รวมหนี้สินหมุนเวียน	3,000,000

เงินทุนหมุนเวียนสุทธิ = 4,500,000 ลบ 3,000,000 = 1,500,000 บาท Current Ratio = 4,500,000 หาร 3,000,000 = 1.5 เท่า Quick Ratio = (300,000 + 1,800,000) หาร 3,000,000 = 0.7 เท่า

ภาพที่ได้คือ บนกระดาษร้านมีเงินทุนหมุนเวียนเป็นบวก แต่ถ้าเจ้าหนี้ทวงพร้อมกันวันนี้ เงินสดกับลูกหนี้รวมกันยังไม่พอจ่าย ต้องรอขายของในโกดังก่อน ร้านลักษณะนี้มักรู้สึกว่า "ขายดีขึ้นแต่เงินไม่เหลือ" เพราะยิ่งขายเชื่อให้ผู้รับเหมามาก ลูกหนี้ก็ยิ่งพอง ส่วนต่างระหว่างกำไรกับเงินสดแบบนี้อธิบายละเอียดไว้ใน บทเรื่องกระแสเงินสด

วงจรเงินสด บอกว่าเงินของคุณจมอยู่กี่วัน

อัตราส่วนข้างบนเป็นภาพนิ่ง ณ วันเดียว วงจรเงินสด (Cash Cycle) บอกความเร็ว คู่มือของตลาดหลักทรัพย์ฯ นิยามว่าเป็นจำนวนวันที่กิจการต้องรอ นับจากจ่ายเงินสดออกไปจนได้เงินสดกลับมา ค่ายิ่งน้อยยิ่งแสดงว่าบริหารเงินทุนหมุนเวียนได้ดี สูตรคือ

วงจรเงินสด = ระยะเวลาเก็บหนี้เฉลี่ย + ระยะเวลาขายสินค้าเฉลี่ย ลบ ระยะเวลาชำระหนี้เฉลี่ย

แต่ละตัวคิดจาก 365 หารด้วยอัตราหมุนเวียนของรายการนั้น เช่น ระยะเวลาเก็บหนี้เฉลี่ย = 365 หาร อัตราหมุนเวียนลูกหนี้การค้า ถ้าไม่อยากคำนวณอัตราหมุนเวียนก่อน ใช้ทางลัดที่ให้ผลใกล้เคียงกันได้

ตัววัด	ทางลัดคำนวณ (ตัวเลขทั้งปี)
ระยะเวลาเก็บหนี้เฉลี่ย	ลูกหนี้การค้า หาร ยอดขาย คูณ 365
ระยะเวลาขายสินค้าเฉลี่ย	สินค้าคงเหลือ หาร ต้นทุนขาย คูณ 365
ระยะเวลาชำระหนี้เฉลี่ย	เจ้าหนี้การค้า หาร ต้นทุนขาย (หรือยอดซื้อ) คูณ 365

ต่อจากตัวอย่างสมมติเดิม ถ้าร้านมียอดขายปีละ 10.95 ล้านบาท และต้นทุนขาย 7.3 ล้านบาท

• เก็บหนี้เฉลี่ย = 1,800,000 หาร 10,950,000 คูณ 365 = 60 วัน
• ขายสินค้าเฉลี่ย = 2,400,000 หาร 7,300,000 คูณ 365 = 120 วัน
• ชำระหนี้เฉลี่ย = 1,500,000 หาร 7,300,000 คูณ 365 = 75 วัน
• วงจรเงินสด = 60 + 120 ลบ 75 = 105 วัน

แปลเป็นเงิน ต้นทุนขายเฉลี่ยวันละ 20,000 บาท (7.3 ล้าน หาร 365) คูณ 105 วัน เท่ากับร้านต้องมีเงินจมอยู่ในระบบราว 2.1 ล้านบาทตลอดเวลา ถ้าลดวงจรลงเหลือ 75 วัน เงินที่ต้องจมจะเหลือราว 1.5 ล้านบาท ส่วนต่าง 6 แสนบาทคือเงินที่ไม่ต้องกู้

ธุรกิจแต่ละแบบต้องใช้เงินหมุนไม่เท่ากัน

โครงสร้างการค้าขายกำหนดความต้องการเงินทุนหมุนเวียนมากกว่าขนาดกิจการ ตารางนี้เป็นภาพรวมเชิงหลักการ ไม่ใช่ค่าเฉลี่ยทางสถิติ

ลักษณะธุรกิจ	ลูกหนี้	สต็อก	เจ้าหนี้	ผลต่อเงินทุนหมุนเวียน
ร้านอาหาร คาเฟ่ ขายเงินสด	แทบไม่มี	ของสด หมุนเร็ว	ได้เครดิตจากผู้ส่งวัตถุดิบ	ต้องการน้อย บางครั้งติดลบได้
ร้านค้าปลีกทั่วไป	น้อย	มาก	ปานกลาง	ต้องการปานกลาง จมในสต็อก
ค้าส่งให้ร้านค้าหรือผู้รับเหมา	มาก	มาก	ปานกลาง	ต้องการสูง
รับจ้างผลิต งานโครงการ	มาก จ่ายตามงวดงาน	วัตถุดิบและงานระหว่างทำ	น้อย	ต้องการสูงมาก
บริการ เช่น เอเจนซี ที่ปรึกษา	มาก เครดิต 30 ถึง 90 วัน	ไม่มี	น้อย ส่วนใหญ่เป็นค่าแรง	ปานกลาง จมในลูกหนี้และเงินเดือน

กิจการรับงานบริษัทใหญ่หรือหน่วยงานรัฐ ซึ่งมักจ่ายช้ากว่าที่ตกลง ควรคิดวงจรเงินสดจากวันที่เงินเข้าบัญชีจริง ไม่ใช่วันครบกำหนดตามใบแจ้งหนี้

ลดเงินที่จมก่อน แล้วค่อยคิดเรื่องกู้

เงินทุนหมุนเวียนที่ปล่อยออกจากระบบเองได้มีต้นทุนต่ำที่สุด ลำดับที่ผมแนะนำให้ลองตามนี้

1. ไล่อายุลูกหนี้ แยกเป็นช่วงไม่เกิน 30 วัน 31 ถึง 60 วัน 61 ถึง 90 วัน และเกิน 90 วัน รายที่เกิน 90 วันควรหยุดส่งของเพิ่มจนกว่าจะจ่าย
2. ส่งใบแจ้งหนี้ทันทีที่ส่งของ ทุกวันที่ช้าเพิ่มวันเก็บหนี้ไปตรงๆ
3. ให้ส่วนลดเงินสดเมื่อลูกค้าจ่ายเร็ว เช่น จ่ายภายใน 10 วันลด 1% แล้วเทียบกับดอกเบี้ย OD ที่ต้องจ่ายถ้าไม่ได้เงินเร็ว
4. แยกสต็อกตามความเร็วในการขาย ของที่ไม่เคลื่อนไหวเกิน 6 เดือนให้ตั้งราคาระบายออก เปลี่ยนเป็นเงินสดดีกว่าเก็บไว้ในบัญชี
5. เจรจาเครดิตกับซัพพลายเออร์ให้ยาวขึ้น หรือขอส่งของถี่ขึ้นแต่ล็อตเล็กลง เพื่อไม่ต้องจ่ายสต็อกก้อนใหญ่ล่วงหน้า

แต่ละข้อเปลี่ยนวงจรเงินสดได้คำนวณได้ จากตัวอย่างเดิม ลดวันขายสินค้าเฉลี่ยจาก 120 เหลือ 90 วัน ก็ปล่อยเงินออกมาราว 6 แสนบาทแล้ว

เมื่อต้องกู้ เลือกวงเงินให้ตรงกับรูปแบบเงินที่ขาด

ถ้าทำทุกข้อแล้วยังขาด เงินกู้เพื่อทุนหมุนเวียนควรเป็นวงเงินระยะสั้นที่ใช้แล้วคืนได้ ไม่ใช่เงินกู้ก้อนยาว 7 ปี เพราะความต้องการขึ้นลงตามยอดขาย

ลักษณะเงินที่ขาด	วงเงินที่มักใช้
ขาดเป็นช่วงสั้นๆ ไม่แน่นอน ปลายเดือน	เงินเบิกเกินบัญชี (OD) จ่ายดอกเบี้ยเฉพาะยอดที่ใช้
รู้ล่วงหน้าว่าต้องใช้ก้อนหนึ่ง 3 ถึง 6 เดือน เช่น สต็อกก่อนเทศกาล	ตั๋วสัญญาใช้เงิน (P/N)
นำเข้าหรือส่งออกสินค้า	สินเชื่อการค้าต่างประเทศ เช่น L/C, T/R, P/C
ต้องวางหนังสือค้ำประกันซองหรือสัญญากับผู้ว่าจ้าง	หนังสือค้ำประกัน (L/G)

บสย. ระบุว่าวงเงินเหล่านี้ (OD, P/N, L/G และสินเชื่อการค้าต่างประเทศ) อยู่ในขอบเขตที่ บสย. ค้ำประกันให้ธนาคารได้ สำหรับ SME ที่หลักประกันไม่พอ รายละเอียดวิธีคิดวงเงินกู้โดยรวมอยู่ใน บทเรื่องกู้เงินทำธุรกิจ และถ้ากำลังเทียบประเภทสินเชื่อ ดูที่ สินเชื่อ SME แบบต่างๆ

เช็กตัวเลขของคุณเองภายในหนึ่งชั่วโมง

เตรียมงบการเงินปีล่าสุด หรือถ้ายังไม่ปิดงบ ใช้ยอดจากโปรแกรมบัญชี ณ สิ้นเดือนล่าสุด แล้วทำตามลำดับนี้

1. จดสินทรัพย์หมุนเวียนและหนี้สินหมุนเวียน อย่าลืมค่างวดเงินกู้ที่ครบใน 12 เดือน
2. คำนวณเงินทุนหมุนเวียนสุทธิ Current Ratio และ Quick Ratio
3. คำนวณวันเก็บหนี้ วันขายสินค้า และวันชำระหนี้ แล้วรวมเป็นวงจรเงินสด
4. คูณต้นทุนขายต่อวันกับวงจรเงินสด ได้จำนวนเงินที่ต้องจมอยู่ในระบบ
5. เทียบกับเงินสดบวกวงเงิน OD ที่มีอยู่ ถ้าน้อยกว่า คือช่องว่างที่ต้องปิดด้วยการลดวัน หรือหาวงเงินเพิ่ม
6. ทำซ้ำทุกไตรมาส จะเห็นแนวโน้มก่อนเงินขาดจริง

ธนาคารแห่งประเทศไทยรวบรวมช่องทางขอคำปรึกษาไว้ เช่น SME D Coach ของธนาคารพัฒนาวิสาหกิจฯ (โทร 1357) ศูนย์ที่ปรึกษาทางการเงิน SMEs ของ บสย. (โทร 02-123-9999) และ SME Coach ของ สสว. (โทร 1301) ถ้าตัวเลขชี้ว่าต้องกู้ ให้นำผลคำนวณข้อ 4 และข้อ 5 ไปคุยกับผู้เชี่ยวชาญทางการเงินหรือเจ้าหน้าที่สินเชื่อ จะได้วงเงินที่ตรงกับช่องว่างจริง แทนการขอตัวเลขกลมๆ ที่มากหรือน้อยเกินไป