หนี้ดี หนี้เลว ต่างกันยังไง ใช้ตัวเลขอะไรแยก

การแบ่งหนี้เป็นหนี้ดีกับหนี้เลวตามประเภทสินค้าใช้ไม่ได้เสมอไป สินเชื่อบ้านมักถูกเรียกว่าหนี้ดี แต่บ้านที่ผ่อนเกินครึ่งของรายได้จนไม่มีเงินเหลือเก็บ ก็ทำให้ชีวิตการเงินพังได้ ในทางกลับกัน สินเชื่อส่วนบุคคลดอกเบี้ยสูงที่กู้มาซื้อเครื่องมือทำงานแล้วรายได้เพิ่มขึ้นจริง ก็ให้ผลดีกว่าที่ชื่อประเภทบอก

ธนาคารแห่งประเทศไทยอธิบายว่าหนี้ดีคือหนี้ที่ช่วยสร้างรายได้หรือโอกาสในอนาคต เช่น หนี้เพื่อการศึกษาหรือการประกอบอาชีพ ส่วนหนี้ที่ต้องระวังคือหนี้เพื่อความฟุ่มเฟือย และหนี้ที่เกินกำลังจ่าย นิยามนี้ใช้ได้ดี แต่การตัดสินใจจริงต้องการตัวเลขมาช่วย ต่อไปนี้คือตัวเลข 4 ตัวที่ใช้แยก

ตัวเลขที่ 1 เงินกู้ก้อนนี้สร้างอะไรกลับมา

คำถามแรกคือ หลังจากกู้แล้ว สิ่งที่ได้มาทำให้คุณมีรายได้เพิ่ม รายจ่ายลด หรือมีทรัพย์สินที่ยังมีมูลค่าอยู่หรือไม่

สิ่งที่ได้จากเงินกู้	ตัวอย่าง	แนวโน้ม
รายได้เพิ่ม	เรียนต่อเพื่อเลื่อนตำแหน่ง ซื้ออุปกรณ์ทำงาน ลงทุนร้านค้า	เข้าข่ายหนี้ดี ถ้ารายได้ที่เพิ่มขึ้นมากกว่าต้นทุนหนี้
รายจ่ายลด	ซื้อบ้านแทนการเช่าในระยะยาว ซื้อรถเพื่อลดค่าเดินทางที่สูงมาก	ขึ้นกับว่าค่างวดสูงกว่าค่าใช้จ่ายเดิมเท่าไร
ทรัพย์สินที่ยังมีมูลค่า	ที่ดิน บ้าน	มูลค่าไม่การันตี แต่ไม่หายไปทั้งหมด
ความพอใจระยะสั้น	ท่องเที่ยว ของแบรนด์เนม มือถือรุ่นใหม่ทุกปี	ใกล้หนี้เลว โดยเฉพาะถ้าผ่อนนานกว่าอายุการใช้งาน

ถ้าคำตอบอยู่ในแถวสุดท้าย ยังซื้อได้ แต่ไม่ควรใช้เงินกู้ ควรเก็บเงินซื้อ

ตัวอย่างสมมติ ช่างภาพอิสระกู้ 60,000 บาทซื้อเลนส์ใหม่ ทำให้รับงานถ่ายในร่มที่ค่าจ้างสูงขึ้นได้ ถ้ารายได้เพิ่มเดือนละ 5,000 บาท และค่างวดเดือนละ 2,800 บาท หนี้ก้อนนี้ทำเงินมากกว่าที่กินเงิน แต่ถ้าซื้อมาแล้วงานไม่เพิ่ม หนี้ก้อนเดียวกันก็กลายเป็นภาระ ข้อนี้ต้องประเมินอย่างตรงไปตรงมาก่อนกู้

ตัวเลขที่ 2 ดอกเบี้ยที่แท้จริง

ต้นทุนของหนี้ดูจากอัตราดอกเบี้ย แต่ตัวเลขที่ผู้ให้กู้โฆษณามีสองแบบ ซึ่งเทียบกันตรงๆ ไม่ได้

ดอกเบี้ยแบบเงินต้นคงที่ หรือ flat rate คิดดอกเบี้ยจากเงินต้นตั้งต้นตลอดสัญญา แม้คุณจะผ่อนเงินต้นลงไปแล้วก็ตาม ส่วนดอกเบี้ยแบบลดต้นลดดอก หรืออัตราที่แท้จริง คิดจากเงินต้นคงเหลือ ธปท. ให้วิธีประมาณง่ายๆ คือนำ flat rate คูณประมาณ 1.8 จะได้อัตราที่ใกล้เคียงอัตราแท้จริง

ตัวอย่างสมมติ ร้านเสนอผ่อนสินค้าดอกเบี้ย 1% ต่อเดือนแบบ flat rate หรือ 12% ต่อปี อัตราแท้จริงจะอยู่ราว 12 × 1.8 = 21.6% ต่อปี สูงกว่าที่ตัวเลขโฆษณาทำให้รู้สึก

เพดานที่ใช้เทียบได้มาจากหลักเกณฑ์ของ ธปท.

ประเภทสินเชื่อ	เพดานดอกเบี้ยรวมค่าธรรมเนียม
บัตรเครดิต	ไม่เกิน 16% ต่อปี
สินเชื่อบุคคลภายใต้การกำกับ	ไม่เกิน 25% ต่อปี
สินเชื่อบุคคลที่ใช้ทะเบียนรถเป็นหลักประกัน	ไม่เกิน 24% ต่อปี

ถ้าใครเสนอดอกเบี้ยเกินเพดานเหล่านี้ หรือคิดเป็นรายวันรายสัปดาห์โดยไม่มีสัญญาชัดเจน ให้ระวังว่าเป็นเงินกู้นอกระบบ ซึ่งอธิบายความเสี่ยงไว้ใน หนี้นอกระบบ

เทียบดอกเบี้ยกับผลที่ได้

เมื่อรู้อัตราแท้จริงแล้ว ให้เทียบกับผลตอบแทนที่สิ่งที่ซื้อสร้างกลับมา ถ้าคุณกู้ 25% ต่อปีเพื่อลงทุนในอะไรบางอย่างที่คาดว่าจะได้ 10% ต่อปี ต่อให้ผลลัพธ์เป็นไปตามคาด คุณก็ยังขาดทุน 15% ต่อปี หนี้เพื่อการลงทุนจึงจะเป็นหนี้ดีได้ต่อเมื่อผลตอบแทนที่คาดว่าจะได้สูงกว่าดอกเบี้ยแท้จริงอย่างชัดเจน และมีเผื่อสำหรับกรณีที่ไม่เป็นไปตามคาด

ตัวเลขที่ 3 ภาระผ่อนต่อรายได้

ต่อให้หนี้ทุกก้อนเป็นหนี้ดีในตัวมันเอง ถ้ารวมกันแล้วผ่อนเกินกำลัง ทั้งชุดก็กลายเป็นปัญหา ธปท. แนะนำว่าภาระผ่อนหนี้ทั้งหมดไม่ควรเกิน 1 ใน 3 ของรายได้ ส่วนตลาดหลักทรัพย์ใช้ 40-45% เป็นเพดานบนสุด โดยถือว่าต่ำกว่า 45% ยังอยู่ในเกณฑ์ที่รับได้

รายได้ต่อเดือน	1/3 ของรายได้ (ธปท.)	45% ของรายได้ (เพดานบน SET)
20,000 บาท	ประมาณ 6,700 บาท	9,000 บาท
30,000 บาท	10,000 บาท	13,500 บาท
50,000 บาท	ประมาณ 16,700 บาท	22,500 บาท

ผมแนะนำให้ใช้ 1/3 เป็นเป้าที่ควรอยู่ และใช้ 45% เป็นเส้นที่ห้ามเกิน ช่วงระหว่างสองเส้นนี้คือโซนที่ต้องระวัง เหตุการณ์เล็กๆ เช่น รายได้ลดลงหนึ่งเดือนก็ทำให้จ่ายไม่ทันได้

ตัวอย่างสมมติ คุณมีรายได้ 30,000 บาท ผ่อนรถ 7,000 บาท และกำลังจะกู้สินเชื่อบุคคลค่างวด 4,500 บาทเพื่อซื้อเฟอร์นิเจอร์ ภาระรวมจะเป็น 11,500 บาท หรือราว 38% ของรายได้ เกินเส้น 1/3 แล้ว แม้ยังไม่ถึง 45% หนี้ก้อนใหม่นี้จึงทำให้ทั้งพอร์ตหนี้เปลี่ยนจากปลอดภัยเป็นต้องระวัง

ตัวเลขที่ 4 ระยะผ่อนเทียบอายุการใช้งาน

กฎข้อนี้ง่ายแต่ถูกละเลยบ่อย คือไม่ควรผ่อนของนานกว่าที่ของนั้นใช้งานได้

ถ้าคุณผ่อนมือถือ 36 เดือน แต่เปลี่ยนเครื่องทุก 2 ปี ในปีที่สามคุณจะยังจ่ายค่างวดเครื่องเก่าที่ไม่ได้ใช้แล้ว ขณะเริ่มผ่อนเครื่องใหม่ซ้อนเข้ามา หนี้แบบนี้ซ้อนกันไปเรื่อยๆ จนกลายเป็นภาระถาวร

ในทางกลับกัน สินเชื่อบ้านที่ผ่อน 20-30 ปี ยังสมเหตุสมผล เพราะบ้านใช้งานได้นานกว่านั้น ส่วนสินเชื่อเพื่อการศึกษาที่ผ่อนคืนหลังเรียนจบ ก็สอดคล้องกับช่วงที่การศึกษานั้นสร้างรายได้ เรื่องเงื่อนไขของกองทุนเงินให้กู้ยืมเพื่อการศึกษาอยู่ใน กยศ.

หนี้บ้าน หนี้รถ หนี้บัตร อยู่ฝั่งไหน

ลองใช้ตัวเลขทั้ง 4 ตัวกับหนี้ที่คนไทยมีบ่อยที่สุด ผลที่ได้ขึ้นกับเงื่อนไข ไม่ได้ขึ้นกับชื่อประเภทหนี้

สินเชื่อบ้าน ผ่านข้อทรัพย์สินและข้อระยะผ่อนได้ง่าย เพราะบ้านมีมูลค่าและใช้งานได้นาน ข้อที่มักตกคือภาระผ่อน คนที่ซื้อบ้านราคาเกินกำลังจนค่างวดบ้านอย่างเดียวกิน 40% ของรายได้ จะไม่เหลือที่ว่างให้หนี้อื่นหรือเงินออมเลย บ้านหลังเดียวกันถ้าเลือกราคาที่ค่างวดอยู่ราว 25% ของรายได้ จะเป็นหนี้ดีที่ชัดเจนกว่ามาก

สินเชื่อรถยนต์ ขึ้นกับว่ารถใช้ทำอะไร รถที่ใช้ทำมาหากิน เช่น ขนส่งสินค้าหรือรับงานบริการ สร้างรายได้กลับมา ส่วนรถที่ซื้อเพื่อความสะดวก มูลค่าลดลงทุกปี และมีค่าใช้จ่ายตามมาทั้งประกัน น้ำมัน และค่าซ่อม จึงควรคุมระยะผ่อนให้สั้นและค่างวดไม่สูง

หนี้บัตรเครดิต ถ้าจ่ายเต็มทุกรอบ ไม่มีดอกเบี้ย จึงไม่ได้เป็นหนี้เลวในตัวเอง ปัญหาเกิดเมื่อยอดค้างข้ามรอบ ซึ่งดอกเบี้ยแท้จริงสูงถึง 16% ต่อปี และการรูดซื้อของสิ้นเปลืองทำให้ไม่ผ่านข้อแรกตั้งแต่ต้น

ประเภทหนี้	ข้อที่มักผ่าน	ข้อที่มักตก	เงื่อนไขที่ทำให้เป็นหนี้ดี
สินเชื่อบ้าน	ทรัพย์สิน ระยะผ่อน	ภาระผ่อน	ค่างวดไม่เกินราว 1/4 ของรายได้
สินเชื่อรถ	ทรัพย์สินบางส่วน	ระยะผ่อน ดอกเบี้ยแท้จริง	ใช้สร้างรายได้ หรือผ่อนสั้น
บัตรเครดิต	ไม่มีดอกเบี้ยถ้าจ่ายเต็ม	สิ่งที่ได้ ดอกเบี้ยเมื่อค้าง	จ่ายเต็มทุกรอบ ใช้กับค่าใช้จ่ายจำเป็น
สินเชื่อการศึกษา	สิ่งที่ได้ ระยะผ่อน	ภาระผ่อนหลังเรียนจบ	เลือกสาขาที่มีโอกาสสร้างรายได้

เพดาน 1/4 สำหรับค่างวดบ้านในตารางเป็นแนวทางเพื่อเหลือที่ว่างให้หนี้อื่นภายใต้เพดานรวม 1/3 ไม่ได้เป็นเกณฑ์ทางการ

นำตัวเลขทั้ง 4 มาให้คะแนน

เมื่อมีหนี้ก้อนใหม่เข้ามาพิจารณา ให้ตอบ 4 ข้อนี้ทีละข้อ

คำถาม	ผ่าน	ไม่ผ่าน
สร้างรายได้ ลดรายจ่าย หรือได้ทรัพย์สินที่มีมูลค่า	ใช่	เป็นความพอใจระยะสั้น
ดอกเบี้ยแท้จริงต่ำกว่าผลที่ได้กลับมา	ใช่	ไม่ หรือไม่รู้
ภาระผ่อนรวมหลังกู้ไม่เกิน 1/3 ของรายได้	ใช่	เกิน
ระยะผ่อนไม่นานกว่าอายุการใช้งาน	ใช่	นานกว่า

ผ่านครบ 4 ข้อ หนี้ก้อนนั้นเข้าข่ายหนี้ดีสำหรับสถานการณ์ของคุณ ไม่ผ่านตั้งแต่ 2 ข้อขึ้นไป ให้ชะลอไว้ก่อน ส่วนกรณีที่ไม่ผ่าน 1 ข้อ ให้ดูว่าเป็นข้อไหน ถ้าเป็นข้อภาระผ่อน การลดวงเงินกู้หรือยืดเวลาเก็บเงินดาวน์เพิ่มมักแก้ได้

ซ้อมผ่อนก่อนกู้จริง

ธปท. แนะนำวิธีทดสอบที่ใช้ได้จริง คือก่อนกู้ ให้ลองกันเงินเท่ากับค่างวดที่คาดว่าจะผ่อนไว้ในบัญชีแยกทุกเดือนเป็นเวลา 3 เดือน

ถ้าทำได้ครบ 3 เดือนโดยไม่ต้องดึงกลับมาใช้ แปลว่าคุณผ่อนไหว และยังได้เงินก้อนเล็กไว้เป็นเงินดาวน์หรือสำรองค่างวดเพิ่มอีกด้วย ถ้าทำไม่ได้ ค่างวดนั้นหนักเกินไป ควรลดวงเงินหรือรอจนกว่ารายได้จะเพิ่ม

วิธีนี้ใช้ได้ดีเป็นพิเศษกับหนี้ระยะยาว เช่น สินเชื่อบ้าน ซึ่งการประเมินว่าต้องมีรายได้เท่าไรจึงจะกู้ได้ อธิบายไว้ใน เงินเดือนเท่าไหร่กู้บ้านได้

ถ้ามีหนี้เลวอยู่แล้ว เริ่มตรงไหน

ถ้าไล่ดูแล้วพบว่าหนี้ที่มีอยู่หลายก้อนไม่ผ่านเกณฑ์ ไม่ต้องตกใจ ส่วนใหญ่แก้ได้ด้วยลำดับที่ถูกต้อง

1. หยุดก่อหนี้ใหม่ที่ไม่ผ่านเกณฑ์ทันที รวมถึงการรูดบัตรเพิ่มบนยอดที่ค้างดอกเบี้ย
2. เรียงหนี้ตามอัตราดอกเบี้ยแท้จริง จากสูงไปต่ำ
3. จ่ายขั้นต่ำทุกก้อนให้ตรงเวลา แล้วโปะเงินส่วนเกินเข้าก้อนที่ดอกเบี้ยสูงสุด
4. ถ้าภาระรวมเกิน 45% ของรายได้ ติดต่อเจ้าหนี้เพื่อขอปรับโครงสร้าง หรือพิจารณารวมหนี้เป็นก้อนเดียวที่ดอกเบี้ยต่ำกว่า

ตัวอย่างจาก ธปท. แสดงให้เห็นว่าทำไมการจ่ายเกินขั้นต่ำสำคัญ สินเชื่อบุคคล 15,000 บาทที่จ่ายขั้นต่ำ 3% ใช้เวลาถึง 18 ปี ดอกเบี้ยรวมราว 29,000 บาท แต่ถ้าจ่ายเดือนละ 600 บาทจะหมดใน 3 ปี ดอกเบี้ยราว 6,500 บาท ลำดับการปลดหนี้แบบละเอียดอยู่ใน วิธีปลดหนี้

ใช้ตารางนี้ก่อนเซ็นสัญญาครั้งถัดไป

ครั้งต่อไปที่มีคนยื่นข้อเสนอผ่อน 0% กู้ง่ายอนุมัติไว หรือคุณกำลังคิดจะขอสินเชื่อ ให้เปิดตารางให้คะแนนในหัวข้อก่อนหน้า แล้วกรอกตัวเลขจริงสี่ตัว ถ้าตัวเลขตัวไหนยังไม่รู้ เช่น ดอกเบี้ยแท้จริง ให้ถามผู้ให้กู้ก่อนเซ็น และถ้าอ่านสัญญาแล้วยังไม่แน่ใจเรื่องดอกเบี้ยหรือค่าธรรมเนียม ลองดูพื้นฐานใน สินเชื่อส่วนบุคคล ก่อนตัดสินใจ