งบกำไรขาดทุน คืออะไร อ่านทีละบรรทัดแบบเจ้าของกิจการ

งบกำไรขาดทุนคือรายงานที่เล่าว่าในรอบบัญชีหนึ่ง กิจการขายของหรือบริการได้เท่าไร เสียต้นทุนเท่าไร จ่ายค่าดำเนินการและดอกเบี้ยเท่าไร และสุดท้ายเหลือกำไรหรือขาดทุนเท่าไร รายงานนี้อ่านจากบนลงล่าง เหมือนไล่ใบเสร็จของทั้งปีมาหักกันทีละขั้น

เจ้าของกิจการที่เปิดบริษัทใหม่ หรือกำลังเตรียมเอกสารขอสินเชื่อ มักเจองบนี้ก่อนเอกสารอื่น เพราะธนาคารใช้ดูว่ากิจการหากำไรจากการดำเนินงานจริงหรือเปล่า ไม่ได้ดูแค่ยอดเงินในบัญชี

โครงสร้างงบกำไรขาดทุนตามแบบของกรมพัฒนาธุรกิจการค้า

บริษัทจำกัดส่งงบการเงินให้กรมพัฒนาธุรกิจการค้า (DBD) ตามแบบที่กรมกำหนด งบกำไรขาดทุนในแบบนั้นรองรับหลายรูปแบบ และแบบที่ใช้กันมากเป็นการแยกตามหน้าที่แบบหลายขั้น ลำดับบรรทัดเป็นดังนี้

ลำดับ	บรรทัด	ความหมายสั้น ๆ
1	รายได้จากการขายหรือการให้บริการ	ยอดขายสุทธิของรอบบัญชี
2	ต้นทุนขายหรือต้นทุนบริการ	ต้นทุนที่ผูกกับสินค้าหรือบริการที่ขายไป
3	กำไรขั้นต้น	ข้อ 1 ลบข้อ 2
4	รายได้อื่น	เช่น ดอกเบี้ยรับ เงินปันผล กำไรจากขายสินทรัพย์ กำไรจากอัตราแลกเปลี่ยน
5	ค่าใช้จ่ายในการขาย	ค่าโฆษณา ค่าขนส่งขาออก ค่าคอมมิชชัน
6	ค่าใช้จ่ายในการบริหาร	เงินเดือนสำนักงาน ค่าเช่า ค่าสาธารณูปโภค
7	ค่าใช้จ่ายอื่น	รายการที่ไม่เข้าหมวดข้างต้น
8	กำไรก่อนต้นทุนทางการเงินและภาษี	ผลหลังหักค่าใช้จ่ายดำเนินงาน
9	ต้นทุนทางการเงิน	ดอกเบี้ยและค่าธรรมเนียมเงินกู้
10	กำไรก่อนภาษีเงินได้	ข้อ 8 ลบข้อ 9
11	ภาษีเงินได้	ภาษีนิติบุคคลของรอบบัญชี
12	กำไรสุทธิ	บรรทัดสุดท้ายของงบ

คำนิยามของแต่ละรายการระบุไว้ในเอกสาร "ความหมายของรายการย่อในงบการเงิน ของ บริษัทจำกัด" ของ DBD เช่น ต้นทุนขายรวมราคาซื้อสินค้า ต้นทุนการผลิต และต้นทุนอื่นที่ทำให้สินค้าอยู่ในสภาพพร้อมขาย ส่วนต้นทุนทางการเงินคือดอกเบี้ยและค่าธรรมเนียมที่เกี่ยวกับการกู้ยืม

กรมยังอนุญาตให้จัดรูปแบบอื่นได้ รวมสามแบบหลักคือแยกตามลักษณะค่าใช้จ่าย แยกตามหน้าที่ขั้นเดียว และแยกตามหน้าที่หลายขั้น กิจการต้องเลือกแบบเดียวและใช้ให้ต่อเนื่องทุกปี เพื่อให้เทียบปีต่อปีได้

ตัวอย่างร้านค้าสมมติ คำนวณทีละบรรทัด

ตัวอย่างสมมติ ร้านจำหน่ายอุปกรณ์สำนักงานจดเป็นบริษัท มีตัวเลขของปีหนึ่งดังนี้

บรรทัด	จำนวน (บาท)
ขายสุทธิ	171,000
ต้นทุนขาย	108,000
กำไรขั้นต้น	63,000
รายได้อื่น (ดอกเบี้ยรับ)	2,000
ค่าใช้จ่ายในการขาย	14,000
ค่าใช้จ่ายในการบริหาร	26,000
กำไรก่อนต้นทุนทางการเงิน	25,000
ต้นทุนทางการเงิน (ดอกเบี้ยจ่าย)	3,000
กำไรก่อนภาษี	22,000
ภาษีเงินได้ (สมมติ 20%)	4,400
กำไรสุทธิ	17,600

คำนวณตามลำดับ ขายสุทธิ 171,000 ลบต้นทุนขาย 108,000 ได้กำไรขั้นต้น 63,000 บวกรายได้อื่น 2,000 ลบค่าใช้จ่ายขายและบริหารรวม 40,000 ได้ 25,000 หักดอกเบี้ยจ่าย 3,000 เหลือ 22,000 หักภาษีสมมติ 4,400 จึงเหลือกำไรสุทธิ 17,600 บาท

เมื่อได้ตัวเลขแล้ว ให้แปลงเป็นสัดส่วน

• อัตรากำไรขั้นต้น = 63,000 ÷ 171,000 = ประมาณ 36.8%
• อัตรากำไรสุทธิ = 17,600 ÷ 171,000 = ประมาณ 10.3%

กำไรขั้นต้น 36.8% ฟังดูอุ่นใจ แต่หลังค่าใช้จ่ายและดอกเบี้ยเหลือ 10.3% และถ้ายอดขายตกลง 20% ในขณะที่ค่าเช่ากับเงินเดือนเท่าเดิม กำไรสุทธิหดเร็วกว่ายอดขายหลายเท่า เพราะค่าใช้จ่ายส่วนใหญ่ไม่ลดตามยอดขาย

ต้นทุนขายกับค่าใช้จ่าย ต่างกันตรงไหน

หลายคนใส่ทุกอย่างเป็น "ค่าใช้จ่าย" ก้อนเดียว ทำให้อ่านกำไรขั้นต้นไม่ได้ ข้อแยกง่าย ๆ คือถามว่าถ้าไม่ขายของชิ้นนี้ จะไม่ต้องจ่ายเงินก้อนนี้ใช่ไหม

รายการ	จัดเป็น	เหตุผล
ซื้อสินค้ามาขายต่อ	ต้นทุนขาย	ผูกกับสินค้าที่ขายโดยตรง
ค่าแรงช่างที่ประกอบสินค้า	ต้นทุนขาย	ส่วนหนึ่งของต้นทุนการผลิต
ค่าส่งสินค้าถึงมือลูกค้า	ค่าใช้จ่ายในการขาย	เกิดหลังสินค้าพร้อมขาย
ค่าเช่าสำนักงานและเงินเดือนบัญชี	ค่าใช้จ่ายในการบริหาร	เกิดขึ้นแม้ไม่มียอดขาย
ดอกเบี้ยเงินกู้	ต้นทุนทางการเงิน	แยกออกมาเพราะเป็นผลของโครงสร้างเงินทุน

ต้นทุนขายคิดจากสต๊อก ไม่ใช่จากยอดซื้อของเดือนนั้น

จุดที่ร้านเล็กพลาดบ่อยที่สุดคือเอายอดซื้อสินค้าทั้งเดือนมาเป็นต้นทุนขาย เดือนไหนซื้อของตุนไว้มาก งบจะออกมาขาดทุน เดือนถัดไปขายของที่ตุนไว้ งบกลับกำไรพุ่ง ทั้งที่ธุรกิจไม่ได้เปลี่ยนเลย สูตรที่ถูกคือ

สินค้าคงเหลือต้นงวด + ซื้อสุทธิระหว่างงวด − สินค้าคงเหลือปลายงวด = ต้นทุนขาย

ตัวอย่างสมมติ ร้านอุปกรณ์สำนักงานเดิม ต้นเดือนมีสินค้าในร้านคิดเป็นทุน 40,000 บาท เดือนนี้สั่งของเข้าเพิ่ม 30,000 บาท นับสต๊อกสิ้นเดือนเหลือทุน 55,000 บาท ต้นทุนขายของเดือนนี้คือ 40,000 + 30,000 − 55,000 = 15,000 บาท ไม่ใช่ 30,000 บาทตามยอดซื้อ ถ้าเดือนนี้ขายได้ 24,000 บาท กำไรขั้นต้นจริงคือ 9,000 บาท แต่ถ้าใช้ยอดซื้อจะเห็นขาดทุนขั้นต้น 6,000 บาท

วิธีนับ	ต้นทุนขาย	กำไรขั้นต้น
ใช้ยอดซื้อทั้งเดือน (ผิด)	30,000	-6,000
ใช้สูตรสต๊อกต้นงวดและปลายงวด	15,000	9,000

นี่คือเหตุผลที่ผู้สอบบัญชีขอดูใบตรวจนับสินค้าคงเหลือ ณ วันสิ้นรอบบัญชี ถ้าไม่มีการนับจริง ตัวเลขสินค้าคงเหลือปลายงวดเป็นแค่ค่าประมาณ และกำไรทั้งปีก็คลาดไปตามนั้น ร้านที่ขายของหลายร้อยรายการควรนับสต๊อกอย่างน้อยเดือนละครั้งหรือใช้โปรแกรมขายหน้าร้านที่ตัดสต๊อกอัตโนมัติ แล้วสุ่มนับบางหมวดทุกสัปดาห์เพื่อจับของหายหรือของเสีย ส่วนสินค้าที่ชำรุดหรือหมดอายุให้ตัดออกจากสต๊อกพร้อมบันทึกเหตุผลไว้ เพราะเป็นต้นทุนที่เกิดขึ้นจริงแม้ไม่ได้ขาย

การแยกแบบนี้ทำให้เจ้าของเห็นว่าสินค้าตัวไหนทำกำไร และค่าใช้จ่ายส่วนไหนกินกำไรไปมากที่สุด ดูเพิ่มว่าเอกสารซื้อขายที่ใช้ยืนยันรายได้และต้นทุนมีหน้าตาอย่างไรใน ใบกำกับภาษีคืออะไร

อ่านงบนี้คู่กับงบอื่นอย่างไร

งบกำไรขาดทุนเล่าเรื่องผลงานของรอบบัญชี แต่ไม่บอกว่ากิจการมีทรัพย์สินหรือหนี้เท่าไร และเงินสดเหลือเท่าไร

• งบแสดงฐานะการเงินบอกว่า ณ วันสิ้นรอบ กิจการมีสินทรัพย์ หนี้สิน และส่วนของเจ้าของเท่าไร
• งบกระแสเงินสดบอกว่าเงินสดเข้าออกจากการดำเนินงาน การลงทุน และการจัดหาเงินเท่าไร
• งบกำไรขาดทุนเป็นตัวบอกว่ากิจการทำกำไรได้หรือไม่

กิจการที่กำไรสุทธิ 17,600 บาท แต่ลูกหนี้ค้างชำระเกือบทั้งหมด อาจมีเงินสดไม่พอจ่ายเงินเดือนเดือนหน้า นี่คือเหตุที่ธนาคารขอดูทั้งสามงบ และขอดูรายการเดินบัญชีควบคู่

นอกจากนี้ กิจการที่เป็นหน่วยงานไม่มีส่วนได้เสียสาธารณะ ตามที่แบบของ DBD ระบุ ไม่จำเป็นต้องแสดงงบกำไรขาดทุนเบ็ดเสร็จเพิ่มเติม ทำให้งบที่ส่งส่วนใหญ่จบที่กำไรสุทธิ

ใช้งบกำไรขาดทุนขอสินเชื่อและวางแผนภาษี

ธนาคารที่พิจารณาสินเชื่อธุรกิจมักดูสามเรื่องจากงบนี้ คือรายได้ต่อเนื่องหลายปีหรือไม่ กำไรขั้นต้นคงที่หรือผันผวน และกำไรก่อนดอกเบี้ยพอจ่ายดอกเบี้ยของเงินกู้ใหม่หรือไม่ ตัวอย่างข้างบนมีกำไรก่อนดอกเบี้ย 25,000 บาท ต่อดอกเบี้ยจ่าย 3,000 บาท คือ 8.3 เท่า ถือว่ามีที่ว่างรองรับเงินกู้เพิ่ม แต่เกณฑ์อนุมัติจริงขึ้นกับนโยบายแต่ละธนาคาร

ถ้าสนใจสินเชื่อสำหรับกิจการ อ่านต่อที่ สินเชื่อ SME คืออะไร และถ้ากิจการยังไม่เปิดบัญชีบริษัท ดูขั้นตอนที่ เปิดบัญชีธนาคารนิติบุคคล ส่วนภาษีที่ลูกค้าหักไว้ระหว่างปีมาปรากฏเป็นเครดิตตอนยื่นภาษี อธิบายไว้ใน ภาษีหัก ณ ที่จ่ายคืออะไร

ทดสอบสมมติฐาน ยอดขายลดลง กำไรหายไปเท่าไร

ลองใช้ตัวเลขร้านตัวอย่างเดิมแล้วสมมติว่ายอดขายลดลง 20% เหลือ 136,800 บาท ถ้าอัตรากำไรขั้นต้นยังเท่าเดิมที่ 36.8% กำไรขั้นต้นจะเหลือประมาณ 50,400 บาท ขณะที่ค่าใช้จ่ายขายและบริหาร 40,000 บาท กับดอกเบี้ย 3,000 บาทส่วนใหญ่ยังต้องจ่ายเท่าเดิม บวกรายได้อื่น 2,000 บาท กำไรก่อนภาษีจึงเหลือราว 9,400 บาท ลดจาก 22,000 บาทถึงกว่าครึ่ง ทั้งที่ยอดขายลดแค่ 20%

การลองคำนวณแบบนี้ช่วยให้เจ้าของกิจการเห็นว่าค่าใช้จ่ายคงที่มีผลมากเพียงใด และควรเก็บเงินสำรองเท่าไรไว้รับช่วงยอดขายตก ไม่ต้องรอให้ผู้สอบบัญชีสรุปปลายปีจึงรู้

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเวลาอ่านงบ

• ดูแต่กำไรขั้นต้นแล้วสรุปว่ากิจการดี โดยไม่ดูค่าใช้จ่ายและดอกเบี้ยจ่าย
• นำค่าใช้จ่ายส่วนตัวของเจ้าของมาปนในค่าใช้จ่ายบริษัท ทำให้ตัวเลขบิดเบี้ยวและเสี่ยงโดนปรับเมื่อกรมสรรพากรตรวจ
• ใช้เกณฑ์รับรู้รายได้ไม่เหมือนกันระหว่างปี ทำให้เทียบกันไม่ได้
• ไม่แยกรายได้อื่น เช่น กำไรจากขายรถเก่า ออกจากรายได้ปกติ ทำให้ดูเหมือนกิจการหากำไรได้มากกว่าจริง
• ลืมค่าเสื่อมราคาของเครื่องจักรหรือรถที่ซื้อมาใช้หลายปี ตัวอย่างสมมติ รถกระบะราคา 600,000 บาทใช้งาน 5 ปี ต้องตัดเป็นค่าใช้จ่ายปีละประมาณ 120,000 บาท ถ้าไม่บันทึก กำไรทุกปีจะสูงเกินจริงเท่ากับจำนวนนี้

เริ่มทำงบกำไรขาดทุนเองเดือนนี้

ขั้นตอนที่ทำได้ทันทีโดยไม่ต้องรอสิ้นปี

1. รวมยอดขายของเดือนที่แล้วจากใบกำกับภาษีหรือใบเสร็จ
2. รวมต้นทุนสินค้าที่ขายไปจริง ไม่ใช่สินค้าที่ซื้อเข้าสต๊อก
3. แยกค่าใช้จ่ายเป็นหมวดขาย บริหาร และดอกเบี้ย
4. คำนวณกำไรขั้นต้น กำไรก่อนภาษี และอัตราส่วนสองตัวข้างต้น
5. เปรียบเทียบเดือนต่อเดือน แล้วจดว่าบรรทัดไหนขยับมากที่สุด

เมื่อต้องจดทะเบียนหรือส่งงบจริง ติดต่อ กรมพัฒนาธุรกิจการค้า สอบถามแบบและกำหนดเวลาล่าสุด และให้ผู้สอบบัญชีรับอนุญาตตรวจก่อนยื่นตามที่กฎหมายกำหนด