เศรษฐกิจถดถอย คืออะไร ดูอย่างไรว่าถึงขั้นถดถอยแล้วหรือยัง

สรุปประเด็นสำคัญ
- เศรษฐกิจถดถอยตามนิยาม NBER คือกิจกรรมทางเศรษฐกิจลดลงอย่างมีนัยสำคัญ กระจายทั่วระบบ และกินเวลานานกว่าไม่กี่เดือน ไม่ได้ดูจีดีพีตัวเดียว
- ถดถอยทางเทคนิคที่สื่อใช้บ่อย คือจีดีพีติดลบต่อเนื่องอย่างน้อย 2 ไตรมาส ตรวจง่ายแต่ไม่ได้สะท้อนวัฏจักรทั้งหมด
- NBER ยืนยันว่าบางครั้งไม่ครบ 2 ไตรมาสก็ถือเป็นถดถอย เช่นปี 2001 ของสหรัฐฯ และปี 2020 ที่ใช้เวลาแค่ 2 เดือน
- รูปแบบการฟื้นตัวมี 4 แบบ V U W และ L ต่างกันที่ความเร็วในการกลับมา
- ตัวอย่างสหรัฐฯ ปี 2565 จีดีพีติดลบ 2 ไตรมาสแต่กลับมาโตในไตรมาสถัดมา แสดงว่าคำว่าถดถอยทางเทคนิคยังไม่ใช่ข้อสรุปของทั้งเศรษฐกิจ
เศรษฐกิจถดถอย (recession) คือช่วงที่กิจกรรมทางเศรษฐกิจของประเทศลดลงเป็นวงกว้างและต่อเนื่องหลายเดือน ไม่ใช่แค่ยอดขายร้านใดร้านหนึ่งแย่ลงชั่วคราว คำนี้มีหลายนิยาม ข่าวส่วนใหญ่ใช้นิยามที่ง่ายที่สุดคือจีดีพีติดลบ 2 ไตรมาสติดกัน แต่หน่วยงานที่มีหน้าที่ประกาศวัฏจักรเศรษฐกิจอย่างจริงจังไม่ได้ตัดสินจากเกณฑ์นี้เพียงข้อเดียว
เมื่อได้ยินว่า "เศรษฐกิจโลกกำลังจะถดถอย" คนทั่วไปมักตกใจก่อนจะรู้ว่าผู้พูดหมายถึงนิยามไหน บทความนี้แยกนิยามทั้งสองให้ดู ต่อด้วยรูปทรงการฟื้นตัวที่ได้ยินในข่าว และตัวอย่างจริงที่ธนาคารแห่งประเทศไทยเล่าไว้ เนื้อหาเป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่การคาดการณ์ว่าเศรษฐกิจไทยหรือโลกจะเป็นอย่างไรต่อจากนี้
สองนิยามที่ถูกใช้สลับกันในข่าว
บทความความรู้ของ ธปท. ในนิตยสารพระสยามอธิบายว่า "ภาวะเศรษฐกิจถดถอย" มีหลายนิยาม นิยามแรกมาจาก NBER (National Bureau of Economic Research) หน่วยงานวิจัยเศรษฐกิจของสหรัฐฯ ที่เป็นผู้ประกาศวัฏจักรเศรษฐกิจ และเป็นที่ยอมรับในวงกว้าง นิยามนี้มองว่าถดถอยคือกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่ลดลงเป็นวงกว้างอย่างมีนัยสำคัญ กินเวลานานหลายเดือน และต้องดูตัวชี้วัดหลายตัวร่วมกัน ธปท. ยกตัวอย่างตัวชี้วัดที่ใช้ 6 ตัว ได้แก่ รายได้ส่วนบุคคลที่แท้จริงหักเงินโอน การจ้างงานนอกภาคเกษตร การจ้างงานจากการสำรวจครัวเรือน รายจ่ายเพื่อการบริโภค ยอดขายสินค้า และการผลิตภาคอุตสาหกรรม
นิยามที่สองคือ "ถดถอยทางเทคนิค" (technical recession) หมายถึงจีดีพีติดลบติดต่อกันอย่างน้อย 2 ไตรมาส ธปท. ให้เหตุผลว่าสำนักข่าวนิยมใช้เพราะดูจากจีดีพีอย่างเดียว หาตัวเลขได้ง่ายและเร็ว แต่เกณฑ์นี้อาจไม่ได้สะท้อนวัฏจักรเศรษฐกิจโดยรวม
ถ้าอ่านพาดหัวข่าวว่า "ประเทศนี้เข้าสู่ภาวะถดถอยแล้ว" ให้มองหาในเนื้อข่าวว่าอ้างจากเกณฑ์ไหน ถ้าอ้างสองไตรมาสติดลบ แปลว่าเป็นการเรียกแบบเทคนิค ถ้าอ้างหน่วยงานที่ประกาศวัฏจักร แปลว่าผ่านการพิจารณาตัวชี้วัดหลายด้านมาแล้ว
ทำไม NBER จึงไม่ยึดกฎ 2 ไตรมาส
หน้าคำถามที่พบบ่อยของ NBER ตอบประเด็นนี้ตรง ๆ ว่า ภาวะถดถอยส่วนใหญ่ที่คณะกรรมการระบุไว้ประกอบด้วยจีดีพีที่แท้จริงลดลง 2 ไตรมาสขึ้นไป แต่ไม่ครบทุกครั้ง ตัวอย่างที่ยกไว้คือปี 2001 ซึ่งเป็นภาวะถดถอยโดยไม่มีจีดีพีที่แท้จริงลดลงสองไตรมาสติดกัน
เหตุผลของ NBER มีหลายข้อ ข้อแรกคือไม่ถือว่ากิจกรรมทางเศรษฐกิจเท่ากับจีดีพีอย่างเดียว จึงดูตัวชี้วัดหลายตัว ข้อสองคือดู "ความลึก" ของการลดลงด้วย เพราะนิยามของ NBER ใช้คำว่าลดลงอย่างมีนัยสำคัญ จีดีพีที่ลดลงเพียงเล็กน้อยในสองไตรมาสจึงยังไม่ถึงขั้นประกาศว่าเกิดจุดสูงสุดของวัฏจักร
NBER อธิบายเกณฑ์ไว้ 3 ข้อ คือความลึก (depth) ความกว้าง (diffusion) และระยะเวลา (duration) ทั้งสามข้อต้องผ่านในระดับหนึ่ง แต่ถ้าข้อใดข้อหนึ่งรุนแรงมาก ก็ชดเชยข้ออื่นที่อ่อนกว่าได้ ตัวอย่างที่เล่าไว้คือจุดสูงสุดเดือนกุมภาพันธ์ 2020 กิจกรรมตกลงลึกและกระจายทั่วระบบมาก จนคณะกรรมการจัดเป็นภาวะถดถอยแม้จะสั้น ต่อมากำหนดจุดต่ำสุดไว้ที่เดือนเมษายน 2020 คือห่างจากจุดสูงสุดเพียง 2 เดือน
ตัวอย่างสมมติ จีดีพีติดลบสองไตรมาสแต่ยังไม่เรียกว่าถดถอยเต็มตัว
สมมติดัชนีจีดีพีที่แท้จริงของประเทศหนึ่ง ปรับฤดูกาลแล้ว ตั้งฐานไตรมาสแรกไว้ที่ 100.0 (ตัวเลขทั้งหมดเป็นตัวอย่างสมมติเพื่อให้เห็นแนวคิด)
| ไตรมาส | ดัชนีจีดีพี | เทียบไตรมาสก่อน |
|---|---|---|
| 1 | 100.0 | ฐาน |
| 2 | 99.8 | ลดลง 0.2% |
| 3 | 99.7 | ลดลง 0.1% |
| 4 | 100.4 | เพิ่มขึ้น 0.7% |
ตามเกณฑ์สองไตรมาส ช่วงไตรมาส 2 และ 3 เข้าเงื่อนไขถดถอยทางเทคนิค เพราะติดลบติดกัน แต่ถ้ามองแบบ NBER จะเห็นว่าความลึกเพียง 0.3% จากฐาน ถ้าการจ้างงานและยอดขายไม่ได้ทรุดลงเป็นวงกว้าง คณะกรรมการอาจไม่ถือว่าเป็นภาวะถดถอย กลับกัน ถ้าจีดีพีลดเพียงไตรมาสเดียวแต่การจ้างงานและการบริโภคร่วงแรงทั่วประเทศ ก็อาจถูกจัดเป็นถดถอยได้ตามที่ปี 2020 ให้ภาพไว้
ข้อสรุปจากตัวอย่างคือ ตัวเลขติดลบสองไตรมาสเป็นสัญญาณให้ตรวจเพิ่ม ไม่ใช่คำตัดสินสุดท้าย
ถดถอยแล้วฟื้นตัวมีกี่รูปแบบ
ธปท. ยกรูปแบบที่เห็นบ่อยในข่าวช่วงโควิด 19 ไว้ 4 แบบ ใช้ตัวอักษรเป็นภาพแทนเส้นกราฟของจีดีพี
- V-shaped ถดถอยแล้วฟื้นตัวรวดเร็ว กราฟร่วงลงแล้วดีดกลับขึ้นเกือบเป็นเส้นตรง
- U-shaped ถดถอยช่วงสั้น ๆ แล้วฟื้นตัว ก้นกราฟกว้างกว่าแบบ V มีช่วงนิ่งอยู่ที่ระดับต่ำก่อนค่อยขึ้น
- W-shaped หรือ double-dip ฟื้นตัวได้ระยะหนึ่ง แล้วกลับไปถดถอยใหม่ก่อนจะฟื้นอีกครั้ง
- L-shaped ถดถอยแล้วใช้เวลานานมากกว่าจะฟื้นตัว กราฟเหมือนตกลงไปแล้วเลื้อยไปตามพื้น
ประโยชน์ของการรู้รูปทรงคือเข้าใจว่าคำว่า "ฟื้นตัว" ในข่าวอาจหมายถึงสถานการณ์ที่ต่างกันมาก คำว่าจีดีพีกลับมาเป็นบวกแล้ว ไม่ได้แปลว่ารายได้ของทุกครัวเรือนกลับมาเท่าเดิมทันที โดยเฉพาะถ้าเป็นแบบ L
กรณีสหรัฐฯ ปี 2565 ถดถอยทางเทคนิคที่กลับมาโตเร็ว
บทความของ ธปท. ใช้สหรัฐฯ เป็นตัวอย่างต่อเนื่อง เศรษฐกิจสหรัฐฯ ถูกกระทบจากโควิด 19 จนเข้าสู่ภาวะถดถอยในปี 2563 ต่อมาเมื่อโควิดคลี่คลาย เศรษฐกิจเจอเงินเฟ้อสูงและภาวะการเงินที่ตึงตัวขึ้น จีดีพีหดตัว 1.6% ในไตรมาส 1 และ 0.6% ในไตรมาส 2 ของปี 2565 ตามลำดับ นับเป็นภาวะถดถอยทางเทคนิค ตัวเลขดังกล่าวเป็นอัตราเทียบไตรมาสก่อนหน้าแบบปรับตามฤดูกาลและแปลงเป็นรายปี ตามหมายเหตุของ ธปท. ที่อ้างข้อมูลจาก US Bureau of Economic Analysis
หลังจากนั้นจีดีพีกลับมาขยายตัว 3.2% ในไตรมาส 3 และ 2.9% ในไตรมาส 4 ของปีเดียวกัน (ตัวเลขไตรมาส 4 เป็นข้อมูลรอบแรก ณ เวลาที่บทความเผยแพร่) บทความระบุด้วยว่า IMF คาดการณ์ ณ ตอนนั้นว่าเศรษฐกิจสหรัฐฯ จะโตช้าลง แต่ยังไม่ถึงขั้นถดถอยในปี 2566
ตัวอย่างนี้บอกสองเรื่อง เรื่องแรก คำว่าถดถอยทางเทคนิคเกิดขึ้นได้แม้ภาพรวมที่เหลือยังไม่แย่ถึงขั้นประกาศวัฏจักร เรื่องที่สอง ตัวเลขจีดีพีไตรมาสล่าสุดมักถูกปรับแก้ภายหลัง การตัดสินจากข้อมูลรอบแรกจึงควรระวัง ตัวเลขที่อ้างทั้งหมดเป็นของช่วงที่บทความเผยแพร่ ผู้อ่านที่ต้องการข้อมูลล่าสุดควรเปิดรายงานจากหน่วยงานโดยตรง
ผลต่อคนธรรมดา และสิ่งที่ตรวจเช็กได้ด้วยตัวเอง
ภาวะถดถอยกระทบครัวเรือนผ่านรายได้และงาน เช่น ชั่วโมงทำงานหรือโอทีลดลง การรับพนักงานใหม่ชะลอ ยอดขายธุรกิจเล็กลง ซึ่งตรงกับตัวชี้วัดที่ NBER และ ธปท. ระบุว่าใช้ติดตาม คือการจ้างงาน การบริโภค ยอดขาย และการผลิต ขนาดผลกระทบต่อแต่ละคนขึ้นกับอาชีพและอุตสาหกรรม จึงบอกเป็นตัวเลขเดียวไม่ได้
สิ่งที่ทำได้โดยไม่ต้องทำนายเศรษฐกิจ คือตรวจสุขภาพการเงินของตัวเองตามรายการนี้
- ดูเงินสำรองฉุกเฉินว่าครอบคลุมค่าใช้จ่ายจำเป็นกี่เดือน ถ้ายังไม่มีเป้าหมาย อ่านวิธีคำนวณใน เงินฉุกเฉินควรมีเท่าไร
- ดูว่าภาระผ่อนหนี้รวมต่อเดือนเป็นสัดส่วนเท่าไรของรายได้ หนี้ที่ผ่อนยากเมื่อรายได้ลดคือหนี้ที่ควรจัดการก่อน ตามแนวคิดใน เกณฑ์หนี้ไม่เกินหนึ่งในสามของรายได้
- ทบทวนว่าเงินลงทุนที่อาจต้องใช้ภายในไม่กี่ปี ไม่ควรเสี่ยงอยู่ในสินทรัพย์ที่ผันผวนมาก ดูภาพรวมความเสี่ยงที่ ความเสี่ยงในการลงทุน
- ถ้าลงทุนอยู่แล้ว ทบทวนการกระจายสินทรัพย์ตาม การกระจายความเสี่ยงการลงทุน แทนการขายทั้งพอร์ตเพราะพาดหัวข่าว
- ถ้าข่าวถดถอยมาพร้อมเงินเฟ้อสูงและการขึ้นดอกเบี้ย ให้เข้าใจกลไกก่อนตัดสินใจ ที่ เงินเฟ้อทำไมต้องขึ้นดอกเบี้ย
เมื่อข่าวบอกว่าถดถอย อ่านอย่างไรให้ไม่ตกใจเกินเหตุ
ลำดับคำถามที่ช่วยกรองข่าวมี 4 ข้อ ข้อแรก ข่าวอ้างนิยามไหน ถดถอยทางเทคนิคหรือถดถอยตามการประกาศวัฏจักร ข้อสอง ตัวเลขจีดีพีที่ใช้เป็นรอบแรกหรือถูกปรับแล้ว และเปรียบเทียบกับไตรมาสก่อนหรือกับปีก่อน ข้อสาม ตัวชี้วัดด้านการจ้างงานและการบริโภคบอกอะไร เพราะเป็นส่วนที่กระทบชีวิตคนจริง ข้อสี่ ผู้พูดเป็นหน่วยงานที่ติดตามข้อมูลหรือเป็นผู้คาดการณ์ เช่น บทความของ ธปท. เองก็เล่าว่าบางสำนักฟันธงว่าโลกจะถดถอย ขณะที่หลายสำนักบอกว่าต้องจับตามอง
สำหรับสถานการณ์เศรษฐกิจไทยล่าสุด ให้เปิดรายงานภาวะเศรษฐกิจของ ธปท. หรือรายงานจีดีพีรายไตรมาสของสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติโดยตรง หากกังวลเรื่องการจัดการหนี้หรือการลงทุนของตัวเอง ปรึกษาเจ้าหน้าที่สถาบันการเงินหรือผู้วางแผนการเงินที่มีใบอนุญาต เพราะแต่ละครัวเรือนมีรายได้และภาระไม่เหมือนกัน


คำถามที่พบบ่อย
จีดีพีติดลบ 2 ไตรมาสติดกัน แปลว่าถดถอยแน่นอนใช่ไหม
แปลว่าเข้าเกณฑ์ถดถอยทางเทคนิค ซึ่งสื่อใช้กันแพร่หลายเพราะตัวเลขหาง่าย แต่ธนาคารแห่งประเทศไทยระบุว่าเกณฑ์นี้อาจไม่ได้สะท้อนวัฏจักรเศรษฐกิจโดยรวม และ NBER ก็ไม่ใช้เกณฑ์นี้ตัดสิน เพราะดูตัวชี้วัดหลายตัว ความลึก ความกว้าง และระยะเวลาประกอบกัน
เศรษฐกิจถดถอยกับเศรษฐกิจชะลอตัวต่างกันอย่างไร
ชะลอตัวคือยังขยายตัวอยู่แต่ช้าลงกว่าเดิม ส่วนถดถอยคือกิจกรรมทางเศรษฐกิจหดตัวลง ข่าวบางชิ้นใช้สองคำนี้ปนกัน ควรอ่านต่อว่าตัวเลขจีดีพีที่อ้างถึงติดลบจริงหรือเพียงโตน้อยลง
แหล่งอ้างอิง
- เศรษฐกิจถดถอย (Economic Recession) | ธนาคารแห่งประเทศไทย (พระสยาม BOT Magazine)
- Business Cycle Dating Procedure: Frequently Asked Questions | National Bureau of Economic Research (NBER)




