ประกันสังคม มาตรา 33 39 40 ต่างกันยังไง เทียบเบี้ยและสิทธิ

ประกันสังคมแบ่งผู้ประกันตนเป็นสามมาตรา คำตอบสั้นที่สุดคือ มาตรา 33 คือลูกจ้างที่นายจ้างขึ้นทะเบียนให้ มาตรา 39 คือคนที่เพิ่งออกจากงานประจำแล้วขอส่งเงินต่อ และมาตรา 40 คือคนทำอาชีพอิสระที่ไม่เคยมีนายจ้าง ทั้งสามมาตราอยู่ภายใต้สำนักงานประกันสังคม (สปส.) แต่ผู้จ่ายเงิน อัตราเบี้ย และจำนวนสิทธิไม่เหมือนกันเลย

ตารางนี้ช่วยให้เห็นภาพรวมก่อนลงรายละเอียดทีละมาตรา

หัวข้อ	มาตรา 33	มาตรา 39	มาตรา 40
ใครเข้าข่าย	ลูกจ้างในสถานประกอบการ	อดีตมาตรา 33 ที่ส่งมาไม่ต่ำกว่า 12 เดือน	อาชีพอิสระ ไม่มีนายจ้าง
ใครจ่ายเงินสมทบ	ลูกจ้าง นายจ้าง และรัฐ	ผู้ประกันตนจ่ายเอง	ผู้ประกันตนจ่ายเอง รัฐสมทบให้ส่วนหนึ่ง
จ่ายเท่าไร	ฝั่งละ 5% ของค่าจ้าง ฐานค่าจ้างต่ำสุด 1,650 สูงสุด 17,500 บาท	432 บาทต่อเดือน	70, 100 หรือ 300 บาทต่อเดือน ตามทางเลือก
จำนวนสิทธิ	7 กรณี	6 กรณี	3 ถึง 5 กรณี ตามทางเลือก
ว่างงาน	มี	ไม่มี	ไม่มี
เงินชราภาพ	บำนาญหรือบำเหน็จ	บำนาญหรือบำเหน็จ	ทางเลือกที่ 2 และ 3 เป็นเงินก้อน ทางเลือกที่ 1 ไม่มี

ตัวเลขฐานค่าจ้างสูงสุดเป็นข้อมูลที่ต้องระวัง เพราะ สปส. ปรับเพดานจาก 15,000 เป็น 17,500 บาทตั้งแต่ 1 มกราคม 2569 หน้าเว็บบางหน้าของ สปส. ยังแสดงตัวเลขเก่า ถ้าคุณจะคำนวณเงินที่หักจริง ให้ยึดตัวเลขในสลิปเงินเดือนล่าสุด

มาตรา 33 ลูกจ้างบริษัท จ่ายน้อยแต่ได้เกือบครบ

ถ้าคุณมีสัญญาจ้างและนายจ้างจดทะเบียนกับ สปส. คุณเป็นมาตรา 33 โดยอัตโนมัติ นายจ้างหักเงินจากเงินเดือนไปส่งให้เอง และออกส่วนของนายจ้างเท่ากับที่คุณจ่าย รัฐสมทบอีกส่วนหนึ่ง เงินต้องถึง สปส. ภายในวันที่ 15 ของเดือนถัดไป หากนายจ้างส่งช้าเกินกำหนด มีเงินเพิ่ม 2% ต่อเดือน

ตัวอย่างสมมติ เงินเดือน 12,000 บาท ถูกหักประมาณ 600 บาท (5%) และนายจ้างส่งสมทบเท่ากันอีก 600 บาท รวมเข้ากองทุน 1,200 บาทต่อเดือน ถ้าเงินเดือนเกิน 17,500 บาท การหักจะหยุดที่ฐาน 17,500 บาท คือเงินหักฝั่งลูกจ้างสูงสุดประมาณ 875 บาทต่อเดือน

มาตรา 33 ได้สิทธิครบ 7 กรณี ได้แก่ เจ็บป่วย คลอดบุตร ทุพพลภาพ เสียชีวิต สงเคราะห์บุตร ชราภาพ และว่างงาน กรณีว่างงานเป็นสิทธิที่มาตราอื่นไม่มี และเป็นเหตุผลสำคัญที่คนจำนวนมากควรคิดให้ดีก่อนลาออกกลางปี รายละเอียดเงื่อนไขของแต่ละกรณีอยู่ในบทความเรื่อง สิทธิประโยชน์ประกันสังคม

มาตรา 39 คนลาออกที่อยากต่อสิทธิ

มาตรา 39 มีไว้ให้คนที่เคยเป็นมาตรา 33 และออกจากงานแล้ว แต่ยังอยากให้สิทธิเดินต่อ เงื่อนไขตามหน้าข้อมูลของ สปส. มีสามข้อ ข้อแรกคือเคยส่งเงินสมทบอย่างน้อย 12 เดือน ข้อสองคือยื่นสมัครภายใน 6 เดือนนับจากวันออกจากงาน ข้อสามคือต้องไม่ได้รับประโยชน์ทดแทนกรณีทุพพลภาพอยู่

ใช้แบบ สปส. 1-20 ยื่นด้วยตนเองที่สำนักงานประกันสังคมใกล้บ้าน เมื่อสมัครแล้ว คุณจ่ายเดือนละ 432 บาท ซึ่งคิดจากฐาน 4,800 บาท คูณ 9% ไม่ว่าเงินเดือนเดิมจะเป็นเท่าไร จ่ายภายในวันที่ 15 ของเดือนถัดไป และหากช้ามีเงินเพิ่ม 2% ต่อเดือน การจ่ายผ่านช่องทางต่าง ๆ ไม่มีค่าธรรมเนียม

เทียบง่าย ๆ คนที่เงินเดือน 25,000 บาท จ่ายมาตรา 33 ประมาณ 875 บาทต่อเดือน ส่วนมาตรา 39 จ่าย 432 บาท ถูกลง แต่ต้องไม่ลืมว่าจากเดิมนายจ้างส่งอีกครึ่งให้ ตอนนี้กองทุนได้เงินสมทบรวมน้อยลง สิทธิที่เป็นตัวเงิน เช่น ค่าขาดรายได้ขณะป่วย จึงคำนวณจากฐานที่ต่ำกว่า

สิทธิของมาตรา 39 มี 6 กรณี คือเจ็บป่วย คลอดบุตร ทุพพลภาพ เสียชีวิต สงเคราะห์บุตร และชราภาพ ไม่มีกรณีว่างงาน ดังนั้นลาออกเองแล้วหวังเงินทดแทนว่างงาน คุณต้องใช้สิทธิกรณีว่างงานของมาตรา 33 ให้ทันภายใน 30 วันหลังตกงาน ก่อนจะโอนมาตรา

มาตรา 40 อาชีพอิสระที่เลือกระดับสิทธิได้

มาตรา 40 เปิดให้คนอายุ 15 ถึง 65 ปีที่ไม่ได้อยู่ในมาตรา 33 หรือ 39 สมัครได้ เช่น ฟรีแลนซ์ แม่ค้า ไรเดอร์ เกษตรกร คุณเลือกส่งเงินเองได้สามระดับ

ทางเลือก	จ่ายต่อเดือน	เจ็บป่วย	ทุพพลภาพ	เสียชีวิต	ชราภาพ	สงเคราะห์บุตร
1	70 บาท	มี	มี	มี	ไม่มี	ไม่มี
2	100 บาท	มี	มี	มี	เงินก้อน	ไม่มี
3	300 บาท	มี	มี	มี	เงินก้อน	มี

ข้อควรรู้ที่คนมักพลาดคือเรื่องค่ารักษา มาตรา 40 ไม่ได้มีสิทธิรักษาฟรีในโรงพยาบาลแบบมาตรา 33 สิทธิรักษามาจากบัตรทอง (สปสช.) หรือสิทธิเดิมที่คุณมี สิ่งที่มาตรา 40 ให้คือเงินชดเชยรายวันเมื่อนอนโรงพยาบาลหรือหยุดพักตามใบรับรองแพทย์ เช่น 300 บาทต่อวันเมื่อนอนโรงพยาบาล และ 200 บาทต่อวันเมื่อแพทย์ให้หยุดพักตั้งแต่ 3 วันขึ้นไป ทางเลือกที่ 1 และ 2 รวมกันไม่เกิน 30 วันต่อปี ทางเลือกที่ 3 ไม่เกิน 90 วัน

สิทธิเจ็บป่วยของมาตรา 40 ต้องมีเงินสมทบ 3 ใน 4 เดือนก่อนเดือนที่เจ็บ คนที่จ่ายขาด ๆ หาย ๆ จึงเสี่ยงที่จะเรียกใช้สิทธิไม่ได้ในวันที่จำเป็นที่สุด

ย้ายมาตราอย่างไรเมื่อสถานะงานเปลี่ยน

เส้นทางที่พบบ่อยมีสามแบบ

1. ลาออกจากงานประจำแล้วต้องการสิทธิต่อเนื่อง สมัครมาตรา 39 ภายใน 6 เดือน
2. ลาออกแล้วเปิดกิจการหรือรับงานอิสระ และอายุเกิน 6 เดือนหลังออกจากงาน มาตรา 39 หมดสิทธิสมัคร ให้พิจารณามาตรา 40
3. เปลี่ยนงานแล้วเข้าบริษัทใหม่ นายจ้างขึ้นทะเบียนมาตรา 33 ให้ใหม่ เดือนที่ส่งสะสมรวมต่อเนื่องในบัญชีเดียว ไม่ต้องเริ่มนับใหม่

เดือนที่ส่งไม่จำเป็นต้องติดต่อกันสำหรับเงินชราภาพ แต่ช่องว่างระหว่างมาตราอาจทำให้เสียสิทธิกรณีอื่น เช่น เงื่อนไข 3 เดือนใน 15 เดือนของสิทธิเจ็บป่วย ควรตรวจประวัติการส่งใน SSO Connect ก่อนวางแผน รายละเอียดเรื่องบำนาญ 180 เดือนอยู่ใน เงินชราภาพประกันสังคม

ตัวอย่างเลือกมาตราตามสถานการณ์จริง

ตัวอย่างสมมติสามคน ตัวเลขกลม ๆ เพื่อให้เทียบง่าย

คน	สถานการณ์	มาตราที่เหมาะ	เหตุผล
นิดา อายุ 32 พนักงานบริษัท เงินเดือน 30,000	ทำงานประจำ	33	นายจ้างส่งสมทบให้ ได้ว่างงานและค่ารักษา
ต้น อายุ 38 ลาออกมาทำฟรีแลนซ์ ส่งมาแล้ว 8 ปี	ออกจากงานเดือนที่แล้ว	39	ยังอยู่ในกรอบ 6 เดือน จ่าย 432 รักษาสิทธิ 180 เดือนต่อได้
ป้าแดง อายุ 55 ขายผักที่ตลาด ไม่เคยมีนายจ้าง	อาชีพอิสระ	40	ไม่เข้าเงื่อนไข 33 หรือ 39 เลือกทางเลือกตามงบ

คนอย่างต้นควรคำนวณว่าจ่าย 432 บาทต่อเดือนไปอีก 10 ปี รวม 51,840 บาท แล้วได้อะไรเพิ่มเมื่อเทียบกับหยุดส่ง ถ้าส่งมาแล้ว 8 ปี (96 เดือน) การต่ออีกราว 7 ปีเศษจะทำให้ถึง 180 เดือน เป็นเส้นแบ่งระหว่างบำเหน็จก้อนเดียวกับบำนาญรายเดือนตลอดชีวิต ส่วนป้าแดงที่ส่งทางเลือกที่ 3 ต้องเข้าใจว่าเงินชราภาพออกเป็นเงินก้อน ไม่ใช่บำนาญตลอดชีวิต

ประกันสังคมกับประกันเอกชน เสริมกันอย่างไร

สิทธิจากประกันสังคมเป็นพื้นฐาน ไม่ใช่ทุนคุ้มครองชีวิตก้อนใหญ่ เงินเสียชีวิตของมาตรา 33 เป็นค่าทำศพ 50,000 บาท และเงินอื่นตามเงื่อนไข ซึ่งไม่พอสำหรับภาระครอบครัวที่ต้องผ่อนบ้านหรือเลี้ยงลูก ผู้ที่มีภาระแบบนั้นต้องดู ประกันชีวิตคืออะไร เพื่อกำหนดทุนที่เหมาะสม ค่ารักษาของมาตรา 33 ครอบคลุมโรงพยาบาลที่ระบุ ถ้าอยากใช้โรงพยาบาลเอกชนหรือห้องพิเศษ ต้องมีประกันสุขภาพเสริม

คำถามที่ควรถามตัวเองก่อนเลือกหรือโอนมาตรา

• ถ้านอนโรงพยาบาลหนึ่งสัปดาห์ รายได้ที่หายไปเท่าไร และสิทธิที่ได้จากมาตรานี้ชดเชยได้กี่เปอร์เซ็นต์
• มีบัตรทองหรือสิทธิรักษาอื่นรองรับอยู่หรือไม่ ถ้าไม่มี มาตรา 40 จะไม่ครอบคลุมค่ารักษาเอง
• เหลืออีกกี่เดือนจะครบ 180 เดือน หากใกล้ครบ การหยุดส่งเป็นการสละบำนาญตลอดชีวิตไปโดยไม่รู้ตัว

ส่งเงินช้าหรือขาดส่ง เสียหายแค่ไหน

มาตรา 33 นายจ้างเป็นผู้นำส่ง ถ้าพบว่าสลิปมีเงินหักแต่ยอดส่งใน SSO Connect ว่างเปล่า ให้เก็บสลิปแล้วแจ้งสำนักงานประกันสังคมในพื้นที่ เพราะความรับผิดอยู่ที่นายจ้าง ส่วนมาตรา 39 และ 40 คุณเป็นผู้จ่ายเอง ความเสียหายจึงอยู่ที่ตัวคุณโดยตรง

ตัวอย่างสมมติ คนมาตรา 39 ลืมจ่ายเดือนมีนาคม 432 บาท แล้วมาจ่ายปลายเมษายน เงินเพิ่ม 2% ต่อเดือนเป็นเงินแค่ราว 9 บาท แต่ถ้าเกิดป่วยนอนโรงพยาบาลช่วงนั้น เดือนที่ขาดอาจทำให้ไม่ผ่านเงื่อนไขจำนวนเดือนสมทบก่อนเกิดสิทธิ ค่าปรับเล็กกว่าสิทธิที่เสียไปหลายเท่า วิธีที่ทำให้ไม่ลืมคือผูกการหักบัญชีอัตโนมัติกับธนาคารที่ สปส. รองรับ แล้วเช็กยอดทุกต้นปี

มาตรา 40 มีเงื่อนไขเดือนสมทบเฉพาะตัว เช่น เจ็บป่วยต้องมี 3 ใน 4 เดือนก่อนหน้า ทุพพลภาพต้องมี 6 ใน 10 เดือนขึ้นไปตามเกณฑ์ ใครที่เคยหยุดส่งไปนานควรเริ่มจ่ายต่อเนื่องอย่างน้อยหนึ่งไตรมาสก่อนจะคาดหวังว่าจะใช้สิทธิได้

เช็กลิสต์ก่อนสมัครหรือเปลี่ยนมาตรา

1. เปิดดูประวัติการส่งเงินสมทบทั้งหมด จดจำนวนเดือนสะสมไว้
2. ถ้าจะลาออก จดวันสุดท้ายของการทำงาน แล้วนับ 6 เดือนสำหรับมาตรา 39 และ 30 วันสำหรับลงทะเบียนว่างงาน
3. เตรียมบัตรประชาชน และบัญชีธนาคารหรือพร้อมเพย์ที่ใช้รับเงิน
4. สมัครมาตรา 39 ด้วยแบบ สปส. 1-20 ที่สำนักงานประกันสังคม หรือสอบถามช่องทางสมัครมาตรา 40 จาก 1506
5. ตั้งเตือนจ่ายก่อนวันที่ 15 ทุกเดือน เพราะเงินเพิ่ม 2% ต่อเดือนและสิทธิที่สะดุดเสียหายกว่าเบี้ยที่จ่ายช้า

ผลลัพธ์ของตัวอย่างต้น คือเขาจ่ายเดือนละ 432 บาทตามมาตรา 39 และอยู่ในบัญชีเดิมต่อเนื่อง ส่วนคนที่ปล่อยเลยกรอบ 6 เดือนไปแล้ว ต้องเริ่มจากมาตรา 40 และสิทธิหลายอย่างต้องรอสะสมเดือนใหม่ ข้อมูลล่าสุดสอบถามได้ที่สายด่วน สปส. 1506