เงินเฟ้อเกิดจากอะไร สาเหตุหลักและสัญญาณที่ควรดู

เงินเฟ้อเกิดจากสามทางหลัก ต้นทุนการผลิตและนำเข้าที่แพงขึ้น ความต้องการซื้อที่มากกว่าของที่ผลิตได้ และความคาดการณ์ของคนว่าราคาจะขึ้นอีก ธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) แยกสาเหตุแต่ละแบบไว้ชัด เพราะมันบอกว่าเงินเฟ้อรอบนั้นจะอยู่นานแค่ไหนและใครเดือดร้อนที่สุด

เรื่องที่เงินเฟ้อคืออะไรและวัดอย่างไร เขียนไว้แล้วใน เงินเฟ้อคืออะไร บทความนี้ตอบเฉพาะคำถามว่าทำไมมันเกิด

ต้นทุนแพงขึ้น ราคาขายต้องขึ้นตาม

สาเหตุแรกเรียกว่า cost-push หรือต้นทุนผลักดัน เมื่อวัตถุดิบ พลังงาน หรือค่าขนส่งแพงขึ้น ผู้ขายแบกไว้เองได้ระยะหนึ่ง แล้วส่งต่อมาที่ราคาขายในที่สุด

บทความของ ธปท. เมื่อ 10 พฤษภาคม 2565 ใช้กรณีจริงของไทยในช่วงนั้น ตอนนั้นเงินเฟ้อไทยเร่งขึ้นสูงถึง 5% ใน 2 เดือนก่อนหน้า ปัจจัยหลักคือราคาพลังงานพุ่งจากสงครามรัสเซีย-ยูเครน ธปท. สรุปว่าเงินเฟ้อรอบนั้นมาจากฝั่งอุปทานเป็นหลัก และกระจุกอยู่ในหมวดอาหารกับพลังงาน

ข้อสังเกตที่น่าสนใจจากบทความเดียวกัน คือตอนนั้นมีสินค้าและบริการเพียง 14% จาก 430 รายการที่ปรับราคาสูงกว่าปกติ หรือพูดง่ายๆ คือเงินเฟ้อไม่ได้ลามไปทุกอย่าง บางรายการก็ลดลงเอง เช่น ราคาเนื้อหมูที่เริ่มลดตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์เมื่อโรคอหิวาต์แอฟริกาในสุกรทุเลา

ต้นทุนที่ผันผวนจากต่างประเทศ เช่น ราคาน้ำมันโลก ธปท. จัดเป็นตัวอย่างของปัจจัยฝั่งอุปทานที่ทำให้เงินเฟ้อขึ้นลงชั่วคราว ภัยธรรมชาติและสภาพอากาศที่กระทบผลผลิตการเกษตรก็อยู่ในกลุ่มนี้เช่นกัน

ความต้องการซื้อมากกว่ากำลังผลิต

สาเหตุที่สองเรียกว่า demand-pull หรืออุปสงค์ดึงดูด เกิดเมื่อคนอยากซื้อมากกว่าที่ผู้ผลิตจะทำได้ทัน ผู้ขายจึงขึ้นราคาได้โดยไม่เสียลูกค้า

หน้าคำถามที่พบบ่อยของ ธปท. อธิบายว่าเมื่อเงินเฟ้อสูงเพราะความต้องการเกินกำลังผลิต ผู้ประกอบการมักผลิตเพิ่มและจ้างงานมากขึ้น ค่าจ้างอาจปรับขึ้นตาม ซึ่งต่างจากเงินเฟ้อฝั่งต้นทุนที่ทำให้ทุกคนจนลงโดยไม่มีรายได้เพิ่ม

บทความปี 2565 ยกสหรัฐฯ เป็นตัวอย่างของเงินเฟ้อแบบนี้ เพราะมีอุปสงค์ที่ถูกกดไว้ตลอดช่วงโควิดและตลาดแรงงานตึงตัวมาก ส่วนเศรษฐกิจไทยในตอนนั้น ธปท. มองว่ายังไม่เข้าข่าย เพราะคาดว่าจะฟื้นอย่างค่อยเป็นค่อยไป

ความคาดการณ์ ราคาขึ้นเพราะคนคิดว่าจะขึ้น

สาเหตุที่สามไม่ได้มาจากต้นทุนหรือยอดซื้อโดยตรง แต่มาจากความเชื่อ หน้าคำถามของ ธปท. อธิบายว่าความคาดการณ์เงินเฟ้อคือความคาดหวังของประชาชนและผู้ประกอบการต่อราคาในอนาคต และส่งผลต่อพฤติกรรมจนกระทบเงินเฟ้อจริง

ตัวอย่างสมมติ ถ้าข่าวบอกว่าน้ำมันกำลังขึ้นราคาและร้านค้าเชื่อตาม ร้านจะขึ้นราคาก่อนล่วงหน้า ลูกค้าที่เชื่อเหมือนกันจะซื้อตุนไว้ ยอดซื้อที่พุ่งขึ้นก็ทำให้ราคาขึ้นจริงตามที่คาดไว้ ธปท. ระบุเองว่าหากคาดว่าราคาจะขึ้น คนอาจซื้อกักตุนซึ่งทำให้อุปสงค์และราคาสูงขึ้น

บทความปี 2565 เตือนถึงกรณีที่แย่กว่านั้น คือวงจรค่าจ้างกับราคาไล่ตามกัน (wage-price spiral) ซึ่งเกิดในวิกฤตน้ำมันแพงช่วงทศวรรษ 1970 ธปท. ตรวจความคาดการณ์ระยะยาว 5 ถึง 10 ปีในตอนนั้นแล้วไม่พบสัญญาณน่ากังวล ส่วนความคาดการณ์ระยะสั้น 1 ปีผันผวนตามราคาน้ำมัน

ตอนไหนเรื่องจึงน่ากังวล

บทความของ ธปท. ไม่ได้มองว่าเงินเฟ้อทุกครั้งน่ากลัวเท่ากัน มันชี้กรณีที่น่ากังวลเมื่อปัจจัยหลายอย่างมาพร้อมกัน ได้แก่ เงินบาทอ่อนค่า ค่าจ้างขั้นต่ำปรับขึ้นเร็ว มาตรการรัฐตรึงราคาน้ำมันดีเซลและก๊าซหุงต้มไม่ได้อีก และนักท่องเที่ยวต่างชาติกลับมามาก ทำให้ความเชื่อมั่นผู้บริโภคฟื้นและผู้ประกอบการส่งผ่านต้นทุนได้ง่ายขึ้น

ควรอ่านอย่างระวังหนึ่งอย่าง บทความนี้ระบุท้ายหน้าว่าเป็นข้อคิดเห็นส่วนบุคคลของผู้เขียน ไม่จำเป็นต้องสอดคล้องกับความเห็นของ ธปท. และเขียนเมื่อปี 2565 ตัวเลขและการคาดการณ์ในนั้นจึงเป็นภาพของช่วงเวลานั้น ใช้เพื่อเข้าใจกลไกได้ดี แต่ไม่ควรนำไปอ้างเป็นสถานการณ์ปัจจุบัน

ทำไมบางช่วงเงินเฟ้อต่ำ

คำถามกลับด้านก็มีประโยชน์ เพราะบอกว่าอะไรกดราคาไว้ หน้าคำถามของ ธปท. ระบุปัจจัยที่ทำให้เงินเฟ้อไทยต่ำในช่วงที่ผ่านมาไว้หลายข้อ

• การแข่งขันจากสินค้านำเข้า โดยเฉพาะจากจีน
• เทคโนโลยีการผลิตที่ลดต้นทุน
• e-commerce ที่ทำให้เปรียบเทียบราคาได้ง่ายและแข่งขันสูงขึ้น
• สังคมผู้สูงอายุที่มีกำลังซื้อจำกัด
• มาตรการรัฐ เช่น อุดหนุนราคาน้ำมันและก๊าซหุงต้ม หรือลดค่าไฟฟ้า

อีกข้อที่คนมักไม่รู้ ธปท. อธิบายว่าไทยไม่มีกลไกปรับค่าจ้างอัตโนมัติตามเงินเฟ้อ และมีแรงงานทดแทนได้หลายกลุ่ม ค่าจ้างจึงไม่ได้ปรับขึ้นตามราคาของเสมอไป ซึ่งเป็นเหตุหนึ่งที่เงินเฟ้อกัดกำลังซื้อของคนทำงานได้จริง

สาเหตุต่างกัน ผลต่อกระเป๋าเงินก็ต่างกัน

บทความปี 2565 ระบุว่ากลุ่มรายได้น้อยมีสัดส่วนการใช้จ่ายด้านอาหารและน้ำมันสูงกว่ากลุ่มรายได้สูงประมาณ 17% ดังนั้นเมื่อเงินเฟ้อมาจากฝั่งอาหารและพลังงาน กลุ่มนี้จึงรับแรงกระแทกมากที่สุด

ในทางปฏิบัติ ถ้าเงินเฟ้อมาจากต้นทุนที่คาดว่าจะชั่วคราว เช่น น้ำมันหรืออากาศ การรอและลดการใช้ชั่วคราวมักพอ แต่ถ้าราคาขึ้นเป็นวงกว้างและต่อเนื่องหลายเดือน ควรทบทวนงบจริงจัง อ่านวิธีทำที่ ออมเงินให้อยู่ เก็บเงินสำรองให้พอที่ เงินสำรองฉุกเฉิน และดูว่าเงินออมที่ได้ดอกเบี้ยต่ำกว่าเงินเฟ้อกำลังเสียมูลค่าหรือไม่ด้วยหลักที่อธิบายไว้ใน ดอกเบี้ยทบต้น

บางคนสงสัยว่าทองคำป้องกันเงินเฟ้อได้ไหม สองหน้าของ ธปท. ที่อ้างอิงไม่ได้ตอบเรื่องนี้ ข้อมูลเฉพาะทองดูต่อที่ ลงทุนทองคำ ส่วนการตัดสินใจลงทุนจริง ถ้าไม่แน่ใจ ควรปรึกษาที่ปรึกษาการลงทุนที่ได้รับใบอนุญาตจาก ก.ล.ต.