หุ้นกู้ คือ อะไร อ่านเรตติ้ง ลำดับสิทธิ และดอกเบี้ยให้เป็น

หุ้นกู้ คือ ตราสารหนี้ที่บริษัทเอกชนออกขายเพื่อกู้ยืมเงินจากผู้ลงทุน โดยกำหนดวันไถ่ถอนไว้แน่นอน ผู้ซื้อหุ้นกู้จึงมีฐานะเป็นเจ้าหนี้ของบริษัท ได้รับดอกเบี้ยเป็นงวดตามที่ตกลงกัน และได้เงินต้นคืนเมื่อครบอายุ อัตราดอกเบี้ยของแต่ละรุ่นขึ้นอยู่กับความน่าเชื่อถือของบริษัทผู้ออกและระดับดอกเบี้ยในตลาดตอนที่ออกขาย

ชื่อมีคำว่า "หุ้น" ทำให้คนจำนวนมากเข้าใจผิดว่าเป็นการถือหุ้นบริษัท ความจริงคือคุณให้บริษัทยืมเงิน ไม่ได้เป็นเจ้าของกิจการ ไม่มีสิทธิออกเสียง และไม่ได้ส่วนแบ่งเพิ่มถ้าบริษัทกำไรมาก ในทางกลับกัน ถ้าบริษัทไปไม่รอด คุณก็ไม่ได้รับประกันว่าจะได้เงินคืนครบ ความเสี่ยงหลักของหุ้นกู้จึงอยู่ที่คำถามเดียว คือบริษัทนี้จะมีเงินจ่ายคืนคุณตามนัดหรือไม่

หุ้นกู้ต่างจากพันธบัตรและเงินฝากตรงไหน

ตราสารหนี้ในไทยแบ่งตามผู้ออกได้หลายกลุ่ม พันธบัตรรัฐบาลออกโดยกระทรวงการคลัง พันธบัตรธนาคารแห่งประเทศไทยออกโดยธนาคารกลาง ส่วนหุ้นกู้ออกโดยบริษัทเอกชน ทั้งบริษัทจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์และบริษัทจำกัดทั่วไป สมาคมตลาดตราสารหนี้ไทยแบ่งตามอายุด้วย ตราสารที่อายุไม่เกิน 270 วันถือเป็นระยะสั้น เกินกว่านั้นเป็นระยะยาว หุ้นกู้ที่ขายให้รายย่อยส่วนใหญ่มีอายุ 2 ถึง 5 ปี

ถ้าคุณอ่านภาพรวมของตราสารหนี้ทุกประเภทมาแล้วจากบทความตราสารหนี้ หัวข้อนี้จะเจาะเฉพาะสิ่งที่ทำให้หุ้นกู้ต่างจากตัวอื่น คือความเสี่ยงที่ผูกกับบริษัทเดียว

เรื่อง	เงินฝากธนาคาร	พันธบัตรรัฐบาล	หุ้นกู้เอกชน
ผู้กู้เงินคุณ	ธนาคาร	รัฐบาล	บริษัทเอกชนรายเดียว
ความเสี่ยงไม่ได้เงินคืน	ต่ำ มีการคุ้มครองเงินฝากตามวงเงิน	ต่ำมาก	ขึ้นกับฐานะของบริษัท
ดอกเบี้ย	ต่ำที่สุดในกลุ่มนี้	ต่ำถึงปานกลาง	สูงกว่า ตามความเสี่ยงของผู้ออก
ถอนหรือขายก่อนครบกำหนด	ถอนได้ แต่เสียดอกเบี้ยบางส่วน	ขายได้ในตลาดรอง	ขายได้ แต่หาผู้ซื้อยากกว่า
สิ่งที่ต้องตรวจก่อนซื้อ	อัตราดอกเบี้ยและเงื่อนไขฝาก	อายุและอัตราดอกเบี้ย	งบการเงิน เรตติ้ง หลักประกัน ลำดับสิทธิ

หน้าความรู้ Happy Money ของตลาดหลักทรัพย์ระบุว่าผลตอบแทนของตราสารหนี้โดยทั่วไปอยู่ราว 2 ถึง 5 ต่อปี และย้ำว่าถ้าเป็นหุ้นกู้ต้องดูฐานะการเงินของบริษัทผู้ออกก่อน ตัวเลขนี้เป็นกรอบกว้างๆ หุ้นกู้บางรุ่นจ่ายสูงกว่านั้นมาก และนั่นคือสัญญาณให้คุณถามต่อว่าทำไมบริษัทต้องจ่ายแพงขนาดนั้น

ลำดับสิทธิของเจ้าหนี้ เมื่อบริษัทมีปัญหา

ตอนที่บริษัทยังดี ลำดับสิทธิแทบไม่มีความหมาย ทุกคนได้ดอกเบี้ยตามนัด แต่เมื่อบริษัทผิดนัดชำระหรือเข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูหรือล้มละลาย ลำดับนี้เป็นตัวตัดสินว่าใครได้เงินคืนก่อนและเหลือถึงมือคุณเท่าไร

ThaiBMA อธิบายว่าผู้ถือตราสารหนี้มีสิทธิเรียกร้องในทรัพย์สินของบริษัทก่อนผู้ถือหุ้น ภายในกลุ่มหุ้นกู้เองยังแบ่งได้อีกหลายระดับ

ประเภท	ลักษณะ	ลำดับเมื่อบริษัทเลิกกิจการ
หุ้นกู้มีประกัน	มีทรัพย์สินค้ำประกัน ต้องแต่งตั้งผู้แทนผู้ถือหุ้นกู้	ได้ชำระจากหลักประกันก่อน
หุ้นกู้ไม่ด้อยสิทธิ ไม่มีประกัน	ไม่มีหลักประกัน สิทธิเท่าเจ้าหนี้ทั่วไป	เท่ากับเจ้าหนี้สามัญอื่น
หุ้นกู้ด้อยสิทธิ	ตกลงยอมรับสิทธิต่ำกว่าเจ้าหนี้ทั่วไป	หลังเจ้าหนี้สามัญ แต่ก่อนผู้ถือหุ้น
หุ้นกู้ด้อยสิทธิที่มีลักษณะคล้ายทุน (ไม่มีกำหนดอายุ)	ไม่มีวันครบกำหนด บริษัทมักมีสิทธิไถ่ถอนก่อน	ใกล้ผู้ถือหุ้นมากที่สุดในกลุ่มหนี้

หุ้นกู้ที่ขายรายย่อยในไทยจำนวนมากเป็นแบบไม่มีประกันและไม่ด้อยสิทธิ คุณจึงยืนแถวเดียวกับเจ้าหนี้การค้าและเจ้าหนี้สามัญอื่นๆ ถ้าบริษัทมีหนี้ธนาคารที่มีหลักประกันก้อนใหญ่ ธนาคารจะได้รับชำระจากทรัพย์สินที่จำนองไว้ก่อน เหลือเท่าไรจึงค่อยแบ่งกันในแถวของคุณ

เพราะอย่างนี้ เมื่อคุณเห็นคำว่า "ไม่มีประกัน" ในหนังสือชี้ชวน ให้ถามต่อทันทีว่าบริษัทมีหนี้ที่มีหลักประกันอยู่เท่าไร สัดส่วนนี้ดูได้จากงบแสดงฐานะการเงินและหมายเหตุประกอบงบ หัวข้อเงินกู้ยืม

อ่านอันดับความน่าเชื่อถือให้ออก

อันดับความน่าเชื่อถือ หรือเครดิตเรตติ้ง คือความเห็นของบริษัทจัดอันดับเครดิตว่าผู้ออกตราสารมีความสามารถชำระหนี้มากน้อยแค่ไหน ThaiBMA สรุปหลักไว้ตรงไปตรงมา อันดับยิ่งสูง โอกาสผิดนัดชำระหนี้ยิ่งต่ำ

ในไทย สัญลักษณ์ที่พบบ่อยเรียงจากสูงไปต่ำคือ AAA, AA, A, BBB แล้วตามด้วยกลุ่ม BB ลงไป บางครั้งมีเครื่องหมายบวกหรือลบต่อท้ายเพื่อแบ่งละเอียดขึ้น เส้นแบ่งที่ควรจำคือ BBB- อันดับตั้งแต่ BBB- ขึ้นไปเรียกว่าระดับที่น่าลงทุน ต่ำกว่านั้นเรียกว่าระดับเก็งกำไรหรือ non-investment grade ซึ่งมีโอกาสผิดนัดสูงขึ้นชัดเจน

วิธีใช้เรตติ้งให้เกิดประโยชน์มีสามข้อ

1. ดูว่าเป็นเรตติ้งของบริษัทผู้ออก หรือเรตติ้งของหุ้นกู้รุ่นนั้น สองค่านี้ต่างกันได้ หุ้นกู้ด้อยสิทธิมักได้อันดับต่ำกว่าบริษัทแม่
2. ดูแนวโน้มที่กำกับมาด้วย เช่น Stable, Positive, Negative หรือ Alert แนวโน้ม Negative บอกว่าผู้จัดอันดับเห็นปัจจัยที่จะกดอันดับลงในอนาคต
3. ดูวันที่จัดอันดับ เรตติ้งที่ประกาศเมื่อปีก่อนอาจไม่สะท้อนผลประกอบการไตรมาสล่าสุด

ดอกเบี้ยหน้าตั๋วคิดเป็นเงินจริงเท่าไร

หุ้นกู้ระบุอัตราดอกเบี้ยต่อปีเทียบกับมูลค่าที่ตราไว้ ThaiBMA ระบุว่ามูลค่าที่ตราไว้ของหุ้นกู้ไทยโดยทั่วไปอยู่ที่หน่วยละ 1,000 บาท การจ่ายดอกเบี้ยส่วนใหญ่แบ่งเป็นงวดทุก 3 หรือ 6 เดือน

ตัวอย่างสมมติ คุณจองหุ้นกู้ 100 หน่วย มูลค่า 100,000 บาท อายุ 3 ปี ดอกเบี้ย 4.00% ต่อปี จ่ายทุก 3 เดือน

• ดอกเบี้ยต่อปีก่อนภาษี 100,000 x 4% = 4,000 บาท
• ดอกเบี้ยต่องวด 4,000 ÷ 4 = 1,000 บาท
• ดอกเบี้ยของหุ้นกู้ถูกหักภาษี ณ ที่จ่ายตามประมวลรัษฎากร ถ้าใช้อัตรา 15% เป็นตัวอย่าง ได้รับจริงงวดละ 850 บาท
• ครบ 3 ปี ได้ดอกเบี้ยสุทธิรวม 850 x 12 = 10,200 บาท และได้เงินต้น 100,000 บาทคืน

อัตราภาษีที่หักและสิทธิเลือกนำไปรวมคำนวณภาษีปลายปีเป็นเรื่องที่ควรถามกรมสรรพากรหรือที่ปรึกษาภาษีโดยตรง เพราะขึ้นกับฐานะผู้มีเงินได้ของคุณ

ลองเทียบกับอีกรุ่นสมมติ ดอกเบี้ย 7.00% ต่อปี เงินต้นเท่ากัน ส่วนต่างดอกเบี้ยก่อนภาษีคือปีละ 3,000 บาท หรือ 9,000 บาทตลอด 3 ปี ฟังดูมาก แต่ถ้ารุ่นนั้นผิดนัดแล้วคุณได้เงินต้นคืนเพียงครึ่งหนึ่ง คุณจะเสียไป 50,000 บาท มากกว่าดอกเบี้ยส่วนเพิ่มที่ได้ตลอด 3 ปีถึงห้าเท่าครึ่ง ส่วนต่างดอกเบี้ยจึงเป็นค่าจ้างให้คุณรับความเสี่ยงนั้น เรื่องเดียวกับที่อธิบายไว้ในหัวข้อความเสี่ยงของการลงทุน

เงื่อนไขที่ซ่อนอยู่ในชื่อรุ่น

หุ้นกู้สองรุ่นที่ดอกเบี้ยเท่ากันอาจเสี่ยงไม่เท่ากันเลย เพราะเงื่อนไขต่างกัน ThaiBMA รวบรวมลักษณะพิเศษที่พบได้บ่อยไว้ดังนี้

หุ้นกู้ที่ผู้ออกมีสิทธิไถ่ถอนก่อนกำหนด (callable) ให้สิทธิบริษัทจ่ายเงินต้นคืนก่อนครบอายุ บริษัทมักใช้สิทธินี้ตอนดอกเบี้ยตลาดลดลง เพราะกู้ใหม่ได้ถูกกว่า ผลคือคุณได้เงินคืนเร็ว ในจังหวะที่หาที่ลงทุนดอกเบี้ยดีๆ ยาก นี่เรียกว่าความเสี่ยงจากการไถ่ถอนก่อนกำหนด

หุ้นกู้ที่ผู้ถือมีสิทธิขายคืน (puttable) กลับด้านกัน คุณเป็นฝ่ายเลือกขอเงินคืนก่อนได้ตามเงื่อนไข จึงมักจ่ายดอกเบี้ยต่ำกว่า

หุ้นกู้ไม่มีกำหนดอายุ (perpetual) ไม่มีวันครบกำหนดไถ่ถอนตามปกติ บริษัทมักมีสิทธิไถ่ถอนเมื่อครบช่วงเวลาที่กำหนด และหลายรุ่นให้สิทธิบริษัทเลื่อนจ่ายดอกเบี้ยได้ เป็นหุ้นกู้ที่ใกล้เคียงทุนมากที่สุด

หุ้นกู้แปลงสภาพ (convertible) ให้สิทธิแปลงเป็นหุ้นสามัญได้ตามราคาที่กำหนด ผลตอบแทนจึงผูกกับราคาหุ้นด้วย

หุ้นกู้ดอกเบี้ยลอยตัว (floating rate) ปรับดอกเบี้ยตามอัตราอ้างอิง หุ้นกู้ทยอยคืนเงินต้น (amortizing) คืนเงินต้นบางส่วนทุกงวด และหุ้นกู้ที่มีสินทรัพย์ค้ำประกันจากการแปลงสินทรัพย์เป็นหลักทรัพย์ (securitized) จ่ายคืนจากกระแสเงินสดของกลุ่มสินทรัพย์

สัญลักษณ์หุ้นกู้ไทยยาวไม่เกิน 12 ตัวอักษร ประกอบด้วยชื่อย่อบริษัท ปีและเดือนที่ครบกำหนด ตัวอย่างที่ ThaiBMA ยก เช่น TRUE174A หรือ BEC17612A ตัวเลขชุดหลังชื่อย่อบอกปีและเดือนครบกำหนด อ่านชื่อรุ่นให้ออกก่อนจะช่วยให้คุณเช็กอายุคงเหลือได้ทันที

ขายก่อนครบกำหนดได้ไหม

ได้ หุ้นกู้ซื้อขายเปลี่ยนมือในตลาดรองผ่านบริษัทหลักทรัพย์หรือธนาคารได้ แต่ปริมาณการซื้อขายของหุ้นกู้รายย่อยแต่ละรุ่นต่ำกว่าหุ้นมาก ThaiBMA จัดเรื่องนี้ไว้ในหมวดความเสี่ยงด้านสภาพคล่อง คือถ้าคุณต้องการขายเร็ว อาจต้องยอมขายต่ำกว่าราคาที่ควรเป็น

ราคาในตลาดรองขยับตามดอกเบี้ยตลาดด้วย ถ้าดอกเบี้ยตลาดขึ้นหลังจากคุณซื้อ หุ้นกู้ดอกเบี้ยคงที่ของคุณจะดูด้อยกว่ารุ่นใหม่ ราคาจึงลดลง ถ้าถือจนครบกำหนดและบริษัทไม่ผิดนัด ราคาที่ขึ้นลงระหว่างทางไม่กระทบเงินต้นที่ได้คืน

ข้อสรุปเชิงปฏิบัติคือ ใช้เงินที่คุณรู้แน่ว่าไม่ต้องใช้ตลอดอายุหุ้นกู้ ถ้ามีโอกาสต้องใช้เงินก้อนนี้ภายในสองปี หุ้นกู้อายุห้าปีไม่เหมาะกับคุณ ไม่ว่าดอกเบี้ยจะน่าสนใจแค่ไหน ทางเลือกที่ยืดหยุ่นกว่าคือพันธบัตรออมทรัพย์หรือกองทุนตราสารหนี้

กระจายหุ้นกู้หลายรุ่นช่วยอะไร

ถ้าคุณมีเงิน 300,000 บาท และใส่ในหุ้นกู้รุ่นเดียว ความเสี่ยงทั้งหมดผูกกับบริษัทเดียว ถ้าแบ่งเป็นสามรุ่นจากสามบริษัทต่างอุตสาหกรรม รุ่นละ 100,000 บาท การผิดนัดของบริษัทหนึ่งกระทบเงินหนึ่งในสาม

ตัวอย่างสมมติ สามรุ่นให้ดอกเบี้ย 3.5%, 4.0% และ 4.5% ต่อปี ดอกเบี้ยเฉลี่ยก่อนภาษีคือ 4.0% หรือ 12,000 บาทต่อปี ถ้ารุ่นที่ให้ 4.5% ผิดนัดและได้เงินต้นคืน 40% คุณขาดทุนเงินต้นในรุ่นนั้น 60,000 บาท แต่อีกสองรุ่นยังจ่ายตามปกติ เทียบกับการใส่ทั้งก้อนในรุ่น 4.5% ซึ่งจะขาดทุน 180,000 บาทในสถานการณ์เดียวกัน

แนวคิดเดียวกับการกระจายความเสี่ยงในหุ้น ข้อจำกัดคือหุ้นกู้รายย่อยมีขั้นต่ำการจองสูง การกระจายเองจึงต้องใช้เงินมาก ผู้ที่มีเงินน้อยกว่านั้นอาจได้ประโยชน์จากกองทุนรวมตราสารหนี้ที่ถือหุ้นกู้หลายสิบรุ่นแทน

สัญญาณเตือนที่ควรหยุดคิดก่อนจอง

• ดอกเบี้ยสูงกว่าหุ้นกู้อายุใกล้กันของบริษัทอื่นที่มีเรตติ้งระดับเดียวกันมาก
• ไม่มีการจัดอันดับความน่าเชื่อถือ หรือมีแต่เรตติ้งเก่า
• บริษัทออกหุ้นกู้รุ่นใหม่ถี่ๆ เพื่อนำเงินไปไถ่ถอนรุ่นเก่า
• กระแสเงินสดจากการดำเนินงานติดลบต่อเนื่องหลายปี
• หนี้สินต่อทุนสูงขึ้นทุกปี ขณะที่กำไรไม่โต
• ผู้แนะนำเน้นแต่ดอกเบี้ยและบอกว่า "ปลอดภัยเหมือนเงินฝาก"

หุ้นกู้ไม่ได้รับความคุ้มครองแบบเงินฝาก การบอกว่าปลอดภัยเท่าเงินฝากจึงเป็นการให้ข้อมูลผิด ถ้าเจอแบบนี้ สามารถร้องเรียนไปที่สำนักงาน ก.ล.ต. ได้

เช็กลิสต์ก่อนกดจองหุ้นกู้

1. อ่านชื่อรุ่นและวันครบกำหนด ตรงกับช่วงที่คุณไม่ต้องใช้เงินหรือไม่
2. ดูอันดับความน่าเชื่อถือของรุ่นนั้น แนวโน้ม และวันที่จัดอันดับ
3. ดูว่ามีหลักประกันหรือไม่ และเป็นหุ้นกู้ด้อยสิทธิหรือไม่
4. ค้นหาเงื่อนไขไถ่ถอนก่อนกำหนด การเลื่อนจ่ายดอกเบี้ย และการแปลงสภาพ
5. คำนวณดอกเบี้ยสุทธิหลังภาษีต่องวด และรวมตลอดอายุ
6. เปิดงบการเงินย้อนหลังสามปี ดูกำไร กระแสเงินสด และหนี้สินต่อทุน
7. ตรวจว่าเงินก้อนนี้ไม่เกินสัดส่วนที่คุณรับได้ถ้าผิดนัด เช่น ไม่เกิน 10 ถึง 20% ของเงินลงทุนทั้งหมดต่อบริษัท

ตัวอย่างสมมติสุดท้าย ถ้าคุณมีเงินลงทุน 1,000,000 บาท และตั้งกฎว่าหุ้นกู้บริษัทเดียวไม่เกิน 10% คุณจะจองหุ้นกู้แต่ละบริษัทไม่เกิน 100,000 บาท ถ้ารุ่นหนึ่งผิดนัดทั้งหมด พอร์ตลดลงไม่เกิน 10% ซึ่งยังฟื้นได้ เมื่อทำครบเจ็ดข้อนี้ คุณจะรู้ว่ากำลังรับความเสี่ยงอะไรแลกกับดอกเบี้ยที่เห็นบนใบโฆษณา