ตราสารหนี้ คือ อะไร ดอกเบี้ย ราคา และความเสี่ยงที่ต้องดูก่อนซื้อ

ตราสารหนี้คือหลักฐานการกู้ยืมเงินรูปแบบมาตรฐาน ผู้ออกตราสารเป็นผู้กู้ ผู้ซื้อเป็นผู้ให้กู้ คุณให้เงินไปก้อนหนึ่ง ได้ดอกเบี้ยเป็นงวดตามที่ระบุ และได้เงินต้นคืนเมื่อครบกำหนด ตามคำอธิบายของตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย (SET) ต่างจากหุ้นที่คุณเป็นเจ้าของส่วนหนึ่งของกิจการ ตราสารหนี้ทำให้คุณเป็นเจ้าหนี้ของผู้ออก

ตัวอย่างของตราสารหนี้ที่พบทั่วไปคือตั๋วเงินคลัง พันธบัตรรัฐบาล และหุ้นกู้ของบริษัท ที่ว่าตราสารหนี้ "ความเสี่ยงต่ำ" เป็นจริงเฉพาะบางประเภท ส่วนที่เหลือต้องดูผู้ออกให้ละเอียด

ตราสารหนี้ต่างจากหุ้นและเงินฝากตรงไหน

เรื่อง	ตราสารหนี้	หุ้น	เงินฝาก
สถานะของคุณ	เจ้าหนี้ของผู้ออก	เจ้าของส่วนหนึ่งของกิจการ	ผู้ฝากเงินกับธนาคาร
ผลตอบแทนหลัก	ดอกเบี้ยตามที่กำหนด และส่วนต่างราคาถ้าขายก่อนครบอายุ	ปันผลและส่วนต่างราคา	ดอกเบี้ย
ผลตอบแทนแน่นอนแค่ไหน	ดอกเบี้ยกำหนดไว้ล่วงหน้า (ถ้าผู้ออกจ่ายได้)	ไม่แน่นอน	กำหนดไว้ล่วงหน้า
ลำดับเมื่อกิจการล้ม	เจ้าหนี้ได้ก่อนผู้ถือหุ้น	หลังเจ้าหนี้	ตามระบบคุ้มครองเงินฝาก
ผันผวนของราคา	ปานกลาง ขึ้นกับดอกเบี้ยและเครดิต	สูง	ไม่มีราคา

SET ระบุว่าตราสารหนี้โดยทั่วไปมีความเสี่ยงต่ำ ให้ผลตอบแทนราว 2-5% ต่อปีซึ่งสูงกว่าเงินฝากทั่วไป และราคามักเคลื่อนไหวสวนกับหุ้นจึงช่วยกระจายความเสี่ยงของพอร์ต ตัวเลขช่วงนี้เป็นภาพรวมในอดีต ผลตอบแทนจริงขึ้นกับรุ่นและช่วงเวลา และหุ้นกู้ที่ให้ดอกเบี้ยสูงกว่าตลาดมาก มักสะท้อนความเสี่ยงของผู้ออกที่สูงกว่า

องค์ประกอบ 4 อย่างที่อ่านก่อนซื้อ

ตามสมาคมตลาดตราสารหนี้ไทย (ThaiBMA) ตราสารหนี้ทุกตัวอธิบายด้วยตัวแปรชุดเดียวกัน

คำศัพท์	ความหมาย	ตัวอย่าง
มูลค่าที่ตราไว้ (par value)	เงินต้นที่ผู้ออกต้องจ่ายคืนตอนครบอายุ ส่วนใหญ่หน่วยละ 1,000 บาท	ถือ 100 หน่วย คืนต้น 100,000 บาท
อัตราดอกเบี้ยหน้าตั๋ว (coupon)	ดอกเบี้ยเป็นเปอร์เซ็นต์ของมูลค่าที่ตราไว้ ทั้งแบบคงที่และลอยตัว	คูปอง 8% บนหน่วยละ 1,000 บาท จ่าย 80 บาทต่อปี
ความถี่การจ่ายดอกเบี้ย	พันธบัตรรัฐบาลมักจ่ายทุก 6 เดือน	80 บาทต่อปี จ่ายงวดละ 40 บาท
อายุ (tenor)	ภาครัฐ ไม่เกิน 365 วันเป็นระยะสั้น ภาคเอกชน เส้นแบ่งอยู่ที่ 270 วัน	พันธบัตร 5 ปี หุ้นกู้ 3 ปี

ตัวอย่างสมมติ คุณซื้อหุ้นกู้บริษัทหนึ่ง 100 หน่วย หน่วยละ 1,000 บาท คูปอง 4% ต่อปี จ่ายทุก 6 เดือน อายุ 3 ปี เงินลงทุน 100,000 บาท ดอกเบี้ยปีละ 4,000 บาท งวดละ 2,000 บาท รวม 3 ปีได้ดอกเบี้ย 12,000 บาท และเงินต้น 100,000 บาทคืนตอนครบอายุ ถ้าบริษัทยังชำระได้ตามกำหนด

ตราสารหนี้แบ่งตามผู้ออกอย่างไร

การแบ่งตามผู้ออกเป็นเครื่องมือเร็วที่สุดในการประเมินความเสี่ยง

ผู้ออก	ตราสารระยะสั้น	ตราสารระยะยาว	ความเสี่ยงผิดนัดโดยทั่วไป
รัฐบาล (กระทรวงการคลัง)	ตั๋วเงินคลัง (ไม่เกิน 365 วัน)	พันธบัตรรัฐบาล	ต่ำมาก ThaiBMA เรียก default free
ธนาคารแห่งประเทศไทย	ตั๋วเงิน ธปท.	พันธบัตร ธปท.	ต่ำ
รัฐวิสาหกิจ	ตราสารระยะสั้น	พันธบัตรรัฐวิสาหกิจ	ต่ำถึงปานกลาง ขึ้นกับการค้ำประกัน
บริษัทเอกชน	หุ้นกู้ไม่เกิน 270 วัน	หุ้นกู้ระยะยาว	ต่างกันมาก ตั้งแต่ต่ำถึงสูง
ต่างประเทศ	หลากหลาย	foreign bond	ตามผู้ออกและค่าเงิน

คำศัพท์ที่มักสับสน คือ "พันธบัตร" มักหมายถึงตราสารที่ภาครัฐออก ส่วน "หุ้นกู้" คือตราสารหนี้ของบริษัทเอกชน รายละเอียดของพันธบัตรรัฐบาลแต่ละชนิดอยู่ในหัวข้อต่อไป

ราคาตราสารหนี้ขยับสวนทางกับดอกเบี้ยตลาด

ข้อนี้เป็นสิ่งที่มือใหม่เข้าใจผิดบ่อยที่สุด ตราสารหนี้ไม่ได้มีราคาคงที่ที่ 1,000 บาทตลอด ถ้าคุณขายก่อนครบอายุ ราคาตลาดขึ้นลงตามอัตราดอกเบี้ย เหตุผลคือคูปองของตราสารเก่าตายตัว ถ้าดอกเบี้ยตลาดขึ้นไปสูงกว่าคูปอง ตราสารเก่าจึงน่าสนใจน้อยลง ราคาต้องลดลงเพื่อให้ผลตอบแทนของคนซื้อใหม่ทัดเทียมตลาด

ตัวอย่างสมมติ คุณถือตราสาร 5 ปี มูลค่าที่ตราไว้ 1,000 บาท คูปอง 3% ต่อปี เงื่อนไขการคำนวณแบบง่ายคือจ่ายปีละครั้ง

ดอกเบี้ยตลาดสำหรับตราสาร 5 ปี	ราคาที่เหมาะสมของตราสารของคุณโดยประมาณ
3% (เท่าคูปอง)	1,000 บาท
4% (ขึ้นไป 1 จุด)	ประมาณ 955 บาท (ลดราว 4.5%)
2% (ลงมา 1 จุด)	ประมาณ 1,047 บาท (เพิ่มราว 4.7%)

ตัวเลขนี้เป็นการคำนวณประมาณจากการคิดมูลค่าปัจจุบันของกระแสเงินสด ราคาจริงในตลาดต่างกันเล็กน้อย ตราสารยิ่งอายุยาว ราคายิ่งไวต่อดอกเบี้ย ตราสาร 1 ปีขยับน้อยกว่า 10 ปีมาก

ถ้าคุณถือจนครบอายุและผู้ออกไม่ผิดนัด จะได้เงินต้นตามมูลค่าที่ตราไว้เสมอ ราคาตลาดที่ลดลงระหว่างทางจึงเป็นผลขาดทุนบนกระดาษ ที่กลายเป็นขาดทุนจริงเมื่อต้องขายก่อนกำหนด จึงควรซื้อเฉพาะเงินที่ไม่ต้องใช้ก่อนครบอายุ

ความเสี่ยงของตราสารหนี้ แยกให้ครบ 5 ตัว

ความเสี่ยง	เกิดอะไรขึ้น	วิธีดูหรือลดความเสี่ยง
ผิดนัดชำระ (credit/default risk)	ผู้ออกจ่ายดอกเบี้ยหรือเงินต้นไม่ได้	ดูอันดับความน่าเชื่อถือ งบการเงิน และหลักประกัน
อัตราดอกเบี้ย	ดอกเบี้ยตลาดขึ้น ราคาลด	เลือกอายุสั้นลง หรือถือจนครบอายุ
สภาพคล่อง	ขายต่อในตลาดรองไม่ได้ทันทีหรือไม่ได้ราคา	ตรวจว่าซื้อขายในตลาดรองได้หรือไม่ และขายได้กี่เจ้า
เงินเฟ้อ	คูปองคงที่แต่ราคาของแพงขึ้น ผลตอบแทนจริงลดลง	เทียบคูปองกับอัตราเงินเฟ้อ หรือพิจารณารุ่นปรับตามเงินเฟ้อ
การนำเงินไปลงทุนต่อ	ครบอายุหรือถูกไถ่ถอน แล้วต้องลงทุนต่อในดอกเบี้ยที่ต่ำกว่า	ดูเงื่อนไขการไถ่ถอนก่อนกำหนด

หุ้นกู้บางรุ่นมีสิทธิพิเศษซ่อนอยู่ เช่น ผู้ออกมีสิทธิไถ่ถอนก่อนกำหนด (callable) หุ้นกู้แปลงสภาพ หุ้นกู้ด้อยสิทธิที่เป็นหนี้ลำดับท้ายเมื่อกิจการมีปัญหา ซึ่งควรอ่านหนังสือชี้ชวนให้ชัด ผู้ออกที่มีความเสี่ยงสูงจะให้ดอกเบี้ยสูงกว่าเพื่อชดเชย ถ้าเห็นคูปองสูงกว่าตราสารรัฐบาลอายุเท่ากันมาก ให้ถามก่อนว่าผู้ออกมีอะไรที่ต้องชดเชยให้คุณ

ถ้าอยากลงทุนตราสารหนี้ ทำได้กี่ทาง

1. ซื้อตราสารภาครัฐ เช่น พันธบัตรออมทรัพย์ในรอบที่เปิดขาย ทำได้ผ่านช่องทางที่ผู้ออกระบุ
2. ซื้อหุ้นกู้ผ่านผู้จัดจำหน่ายหรือบริษัทหลักทรัพย์ ซึ่งมักกำหนดขั้นต่ำสูงกว่า และบางรุ่นเสนอเฉพาะผู้ลงทุนรายใหญ่
3. ซื้อกองทุนรวมตราสารหนี้ ซึ่งผู้จัดการกองทุนกระจายการลงทุนให้ มีค่าธรรมเนียม และ NAV ขึ้นลงตามราคาตราสารที่ถือ

ทางเลือก	ข้อดี	ข้อจำกัด	เหมาะกับ
ตราสารภาครัฐ	ความเสี่ยงผิดนัดต่ำ	ดอกเบี้ยมักต่ำกว่าเอกชน	ผู้เริ่มต้น เงินออมระยะกลาง
หุ้นกู้รายตัว	ดอกเบี้ยสูงกว่า	ต้องวิเคราะห์ผู้ออกเอง ขายต่อยาก	ผู้ที่เข้าใจการอ่านงบและเครดิต
กองทุนตราสารหนี้	กระจายความเสี่ยง ขั้นต่ำน้อย	ค่าธรรมเนียม NAV ขึ้นลงได้	ผู้ที่ไม่ต้องการเลือกรายตัว

เมื่อเทียบกับหุ้น ตราสารหนี้มักเปลี่ยนแปลงน้อยกว่า ถ้าคุณกำลังชั่งใจว่าจะเริ่มจากหุ้นหรือตราสารหนี้ ดูขั้นตอนฝั่งหุ้นในวิธีเล่นหุ้นสำหรับมือใหม่ และอ่านความต่างของผลตอบแทนจริงกับเงินเฟ้อในเงินเฟ้อ คืออะไร

ทยอยซื้อหลายอายุ ลดความเสี่ยงดอกเบี้ยได้อย่างไร

คนที่ไม่อยากเดาทิศทางดอกเบี้ยมักแบ่งเงินซื้อตราสารหลายอายุ เรียกว่าบันไดอายุตราสาร (bond ladder) เมื่อรุ่นสั้นครบก็นำเงินไปซื้อรุ่นยาวต่อ

ตัวอย่างสมมติ เงิน 300,000 บาท แบ่งซื้อตราสารรัฐบาลอายุ 1 ปี 2 ปี และ 3 ปี อย่างละ 100,000 บาท

ปีที่	เหตุการณ์	ผลต่อพอร์ต
ครบปีที่ 1	รุ่น 1 ปีครบ ได้เงินต้น 100,000 บาทคืน	นำไปซื้อรุ่น 3 ปีใหม่ตามดอกเบี้ยตลาดตอนนั้น
ครบปีที่ 2	รุ่น 2 ปีครบ	ซื้อรุ่น 3 ปีใหม่อีกก้อน
ครบปีที่ 3	รุ่นแรกที่ซื้อ 3 ปีครบ	ได้เงินต้นคืนทุกปีโดยไม่ต้องขายก่อนกำหนด

ถ้าดอกเบี้ยขึ้น ก้อนที่ครบจะได้ลงทุนต่อในอัตราที่สูงขึ้น ถ้าดอกเบี้ยลง ก้อนที่ยังไม่ครบยังถือคูปองเดิมอยู่ ข้อแลกเปลี่ยนคือคูปองเฉลี่ยจะไม่เป็นอัตราสูงสุดของช่วงเวลา แต่ก็ไม่ใช่ต่ำสุดเช่นกัน และคุณมีเงินคืนเป็นก้อนทุกปีเพื่อรับมือเหตุไม่คาดฝัน ซึ่งช่วยให้ไม่ต้องขายตราสารตอนราคาตก

ตราสารหนี้ไม่ใช่สินทรัพย์เดียวที่ใช้กระจายความเสี่ยง ทองคำมีลักษณะต่างออกไป คือไม่มีคูปองและพึ่งส่วนต่างราคาอย่างเดียว ดูการเปรียบเทียบในลงทุนทองคำ

ตัวอย่างเทียบ เงินฝากกับตราสารหนี้ 3 ปี

ตัวอย่างสมมติ เงิน 100,000 บาท 3 ปี เงินเฟ้อ 2% ต่อปี

ทางเลือก	ดอกเบี้ยต่อปี	ดอกเบี้ยรวม 3 ปี	ผลตอบแทนที่แท้จริงต่อปี (ดอกเบี้ยลบเงินเฟ้อ)
ออมทรัพย์	0.5%	ประมาณ 1,500 บาท	ลบ 1.5%
ตราสารรัฐบาล 3 ปี คูปองสมมติ	2.5%	ประมาณ 7,500 บาท	บวก 0.5%
หุ้นกู้เอกชนเครดิตดี คูปองสมมติ	4%	ประมาณ 12,000 บาท	บวก 2% แต่มีความเสี่ยงผิดนัด

ส่วนต่างระหว่างสองแถวหลังคือค่าตอบแทนความเสี่ยงที่คุณรับจริง ไม่ใช่โบนัสฟรี ถ้าบริษัทผิดนัด เงินต้นที่เสียไปอาจมากกว่าดอกเบี้ยสามปีทั้งหมดที่ได้เพิ่ม

ก่อนตัดสินใจซื้อ

เช็กลิสต์สั้นๆ ที่ควรทำก่อนโอนเงิน

• ผู้ออกคือใคร เป็นรัฐ รัฐวิสาหกิจ หรือเอกชน
• คูปองเท่าไร จ่ายกี่งวดต่อปี และวันครบอายุคือเมื่อไร
• อันดับความน่าเชื่อถือ (ถ้าเป็นหุ้นกู้) จากสถาบันจัดอันดับที่ได้รับการยอมรับ
• เงื่อนไขไถ่ถอนก่อนกำหนด ด้อยสิทธิ หรือแปลงสภาพ
• ขายต่อได้ในตลาดรองหรือไม่ และขั้นต่ำการซื้อขาย
• เงินก้อนนี้ไม่ต้องใช้ก่อนครบอายุจริงหรือไม่

ข้อมูลตราสารและสถิติตลาดตรวจได้ที่เว็บไซต์ของ ThaiBMA และข้อมูลกำกับดูแลได้ที่ ก.ล.ต. เมื่อเงินลงทุนมีขนาดใหญ่หรือมีหลายตราสาร ควรปรึกษาผู้วางแผนการเงินหรือที่ปรึกษาการลงทุนที่ได้รับใบอนุญาตจาก ก.ล.ต. ก่อนซื้อ บทความนี้ให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำให้ลงทุนในตราสารใด