พันธบัตรรัฐบาล คือ อะไร ต่างจากตั๋วเงินคลังและพันธบัตรออมทรัพย์อย่างไร

พันธบัตรรัฐบาลคือตราสารหนี้ที่กระทรวงการคลังออกเพื่อกู้เงินมาใช้จ่ายภาครัฐ เมื่อคุณซื้อ คุณเป็นเจ้าหนี้ของรัฐบาล ได้ดอกเบี้ยตามกำหนดและได้เงินต้นคืนเมื่อครบอายุ ตามคำอธิบายของ สมาคมตลาดตราสารหนี้ไทย (ThaiBMA) ตราสารนี้เป็นแบบ default free เพราะรัฐมีอำนาจจัดเก็บภาษี ผู้ลงทุนจึงคาดหวังได้ว่าจะได้รับดอกเบี้ยและเงินต้นตามกำหนด

คำว่า "พันธบัตรรัฐบาล" ในการใช้ทั่วไปครอบคลุมหลายตราสารที่หน้าตาต่างกัน ตั๋วเงินคลังไม่จ่ายดอกเบี้ยเป็นงวด พันธบัตรอัตราคงที่จ่ายทุก 6 เดือน และพันธบัตรออมทรัพย์ออกให้ประชาชนทั่วไปโดยเฉพาะ ถ้าคุณจะซื้อ ต้องรู้ก่อนว่าตัวไหนเหมาะกับเงินก้อนและระยะเวลาของคุณ

5 ประเภทของพันธบัตรรัฐบาลไทย

ตามข้อมูลของ ThaiBMA ตราสารที่กระทรวงการคลังออกแบ่งตามอายุเป็นระยะสั้น (ไม่เกิน 1 ปี) และระยะยาว (ตั้งแต่ 1 ปีขึ้นไป โดยรุ่นที่ยาวที่สุดที่ออกคือ 50 ปี)

ประเภท	อายุ	การจ่ายผลตอบแทน	จุดเด่น
ตั๋วเงินคลัง (T-bill)	ประมูลประจำที่ราว 1, 3, 6 และ 12 เดือน	ไม่จ่ายดอกเบี้ยเป็นงวด ขายต่ำกว่ามูลค่าหน้าตั๋วและไถ่ถอนเต็มมูลค่า	ผลตอบแทนคือส่วนต่าง ใช้บริหารเงินระยะสั้นของรัฐ
พันธบัตรอัตราดอกเบี้ยคงที่	ระยะยาว	คูปองคงที่ มักจ่ายปีละ 2 ครั้ง คืนเงินต้นครั้งเดียวตอนครบ	ใหญ่ที่สุดในตลาดทั้งมูลค่าคงค้างและปริมาณซื้อขาย
พันธบัตรออมทรัพย์	ตามที่ประกาศแต่ละรุ่น	ตามหนังสือชี้ชวน อาจให้อัตราหน้าตั๋วสูงกว่าตลาด	ส่งเสริมการออมของประชาชน มีเพดานถือ 500,000 บาทต่อราย
พันธบัตรชดเชยเงินเฟ้อ (ILB)	ระยะยาว	เงินต้นปรับตามเงินเฟ้อทั่วไป ดอกเบี้ยจ่ายทุก 6 เดือน	ป้องกันกำลังซื้อ
พันธบัตรอัตราดอกเบี้ยลอยตัว	มากกว่า 1 ปี	ดอกเบี้ยปรับตามอัตราอ้างอิง	ใช้ระดมทุนปิดขาดดุลงบประมาณ

ผู้ที่ไม่ใช่สถาบันการเงินมักพบพันธบัตรออมทรัพย์มากที่สุด ส่วนตั๋วเงินคลังและพันธบัตรอัตราคงที่ซื้อขายกันในตลาดตราสารหนี้ ซึ่งนักลงทุนรายย่อยมักเข้าถึงผ่านกองทุนรวม

ตั๋วเงินคลังให้ผลตอบแทนอย่างไร ตัวอย่างคำนวณ

ตั๋วเงินคลังไม่มีดอกเบี้ยรายงวด ขายที่ราคาต่ำกว่ามูลค่าหน้าตั๋ว ผลตอบแทนคือส่วนต่างตอนไถ่ถอน

ตัวอย่างสมมติ มูลค่าหน้าตั๋ว 1,000,000 บาท อายุ 6 เดือน ซื้อที่ราคา 985,000 บาท

ขั้นตอน	การคำนวณ	ผล
กำไรเมื่อครบอายุ	1,000,000 ลบ 985,000	15,000 บาท
ผลตอบแทน 6 เดือน	15,000 หาร 985,000	ประมาณ 1.52%
เทียบเป็นต่อปีแบบง่าย	1.52% คูณ 2	ประมาณ 3.05%

ต่างจากเงินฝากประจำ 6 เดือน ที่คุณรู้อัตราดอกเบี้ยล่วงหน้า ตั๋วเงินคลังสร้างผลตอบแทนจากราคาที่ซื้อตอนนั้น ผู้ซื้อรายย่อยมักเข้าถึงผ่านกองทุนรวมที่ลงทุนในตั๋วเงินคลังมากกว่าประมูลเอง

พันธบัตรอัตราคงที่ รับดอกเบี้ยอย่างไร

พันธบัตรอัตราคงที่มีคูปองคงที่ จ่ายปีละ 2 ครั้ง และคืนเงินต้นครั้งเดียวตอนครบอายุ ThaiBMA ระบุว่าใช้ระดมทุนเพื่อปิดขาดดุลงบประมาณ การพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม และการปรับโครงสร้างหนี้

ตัวอย่างสมมติ ซื้อพันธบัตร 10 ปี มูลค่า 100,000 บาท คูปอง 3% ต่อปี

รายการ	จำนวนเงิน
ดอกเบี้ยต่อปี	3,000 บาท
ดอกเบี้ยต่องวด (ทุก 6 เดือน)	1,500 บาท
ดอกเบี้ยรวม 10 ปี	30,000 บาท
เงินต้นคืนตอนครบอายุ	100,000 บาท

ถ้าคุณขายก่อนครบ 10 ปี ราคาขึ้นกับดอกเบี้ยตลาด ณ วันที่ขาย ตราสารอายุยาวขยับมากเมื่อดอกเบี้ยเปลี่ยน กลไกนี้อธิบายละเอียดในตราสารหนี้ คืออะไร

พันธบัตรออมทรัพย์ เหมาะกับใคร

พันธบัตรออมทรัพย์เป็นพันธบัตรรัฐบาลที่ออกเพื่อส่งเสริมการออมของประชาชน ThaiBMA ระบุว่าอาจให้อัตราหน้าตั๋วสูงกว่าอัตราดอกเบี้ยตลาด แต่มีข้อจำกัด เช่น เพดานการถือ 500,000 บาทต่อผู้ลงทุน และข้อจำกัดการโอนไปยังผู้ถือที่ไม่ใช่บุคคลธรรมดาภายในปีแรก

ธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) ระบุว่าพันธบัตรออมทรัพย์จำหน่ายให้บุคคลธรรมดาและนิติบุคคลตามเงื่อนไขที่ผู้ออกกำหนด ผ่านธนาคารตัวแทนจำหน่าย โดย ธปท. ทำหน้าที่นายทะเบียนและตัวแทนจ่ายเงิน ส่วนสำนักงานบริหารหนี้สาธารณะ (สบน.) ระบุว่าผู้ถือได้รับเงินต้นคืนเต็มจำนวนเมื่อครบกำหนดอายุ และได้รับดอกเบี้ยเป็นระยะ

เรื่องที่ต้องตรวจในหนังสือชี้ชวนแต่ละรุ่น เพราะเปลี่ยนไปตามรอบ

• ผู้มีสิทธิ์ซื้อและช่องทางจอง
• วงเงินขั้นต่ำและสูงสุด
• อัตราดอกเบี้ยแบบคงที่หรือขั้นบันได และความถี่การจ่าย
• อายุของรุ่น (รอบหนึ่งอาจมีหลายอายุ)
• เงื่อนไขการขายคืนหรือโอนก่อนครบกำหนด
• การคิดภาษีจากดอกเบี้ย

ตัวอย่างสมมติ คุณจอง 100,000 บาท อายุ 5 ปี ดอกเบี้ยคงที่ 3% ต่อปี จ่ายทุก 3 เดือน ได้ดอกเบี้ยปีละ 3,000 บาท งวดละ 750 บาท รวม 5 ปีเป็น 15,000 บาท ก่อนหักภาษีตามที่หนังสือชี้ชวนกำหนด ตัวเลขนี้เป็นการสมมติ อัตราและรูปแบบจริงของรอบที่เปิดขายอาจต่างกัน บางรอบเป็นขั้นบันได ดอกเบี้ยปีแรกต่ำแล้วเพิ่มในปีหลัง ซึ่งอัตราเฉลี่ยต่อปีจึงเป็นตัวที่ใช้เปรียบเทียบกับเงินฝาก

ความเสี่ยงที่เหลืออยู่ เมื่อผิดนัดไม่ใช่ปัญหา

ความเสี่ยงผิดนัดของรัฐต่ำมาก แต่ความเสี่ยงอื่นยังอยู่

ความเสี่ยง	อธิบาย	ใครกระทบมากที่สุด
ราคาตามดอกเบี้ย	ดอกเบี้ยตลาดขึ้น ราคาพันธบัตรเก่าลดลง	ผู้ที่ขายก่อนครบอายุ
เงินเฟ้อ	คูปองคงที่แต่ของแพงขึ้น ผลตอบแทนจริงลดลง	ผู้ถือพันธบัตรอัตราคงที่อายุยาว
สภาพคล่อง	พันธบัตรออมทรัพย์บางรุ่นมีข้อจำกัดการโอนหรือขาย	ผู้ที่อาจต้องใช้เงินก่อนกำหนด
การลงทุนต่อ	ครบอายุแล้วดอกเบี้ยตลาดต่ำกว่าเดิม	ผู้ที่พึ่งดอกเบี้ยเป็นรายได้ประจำ

ตัวอย่างสมมติเรื่องเงินเฟ้อ พันธบัตรคูปอง 3% ขณะเงินเฟ้อ 2% ผลตอบแทนจริงประมาณ 1% ต่อปี แต่ถ้าเงินเฟ้อขึ้นเป็น 4% ผลตอบแทนจริงเป็นลบ 1% ผู้ที่กังวลเรื่องนี้พิจารณาพันธบัตรชดเชยเงินเฟ้อ ซึ่งเงินต้นปรับตามเงินเฟ้อทั่วไปตอนครบอายุ ความสัมพันธ์ระหว่างเงินเฟ้อกับผลตอบแทนจริงอธิบายในเงินเฟ้อ คืออะไร

พันธบัตรชดเชยเงินเฟ้อทำงานอย่างไร ตัวอย่างคำนวณ

พันธบัตรชดเชยเงินเฟ้อ (ILB) ต่างจากแบบคงที่ตรงที่เงินต้นตอนครบอายุถูกปรับตามเงินเฟ้อทั่วไป ThaiBMA ระบุว่าจ่ายดอกเบี้ยทุก 6 เดือน จึงเหมาะกับคนที่กลัวกำลังซื้อของเงินก้อนหายระหว่างถือยาว

ตัวอย่างสมมติเพื่อดูขนาด เงินลงทุน 100,000 บาท อายุ 5 ปี เงินเฟ้อเฉลี่ย 2% ต่อปี วิธีปรับเงินต้นจริงของแต่ละรุ่นอยู่ในหนังสือชี้ชวน ที่นี่ใช้การทบต้นแบบง่ายเพื่อประมาณ

รายการ	พันธบัตรอัตราคงที่	พันธบัตรชดเชยเงินเฟ้อ (สมมติ)
เงินต้นที่ได้คืนตอนครบ 5 ปี	100,000 บาท	ประมาณ 110,400 บาท (100,000 คูณ 1.02 ยกกำลัง 5)
กำลังซื้อของเงินต้นเทียบวันนี้	ประมาณ 90,600 บาท	ประมาณ 100,000 บาท
คูปองที่ตกลงไว้	สูงกว่า (ชดเชยความเสี่ยงเงินเฟ้อ)	ต่ำกว่าเพราะเงินต้นปรับให้แล้ว

ถ้าเงินเฟ้อต่ำกว่าที่ตลาดคาดตอนราคารุ่นนั้นถูกกำหนด ผู้ถือแบบอัตราคงที่ได้เปรียบ ถ้าเงินเฟ้อสูงกว่าคาด แบบชดเชยเงินเฟ้อได้เปรียบ ตัวเลือกจึงขึ้นกับว่าคุณกลัวเงินเฟ้อสูงหรือกลัวดอกเบี้ยลดมากกว่า

ตรวจสถานะพันธบัตรที่ถืออยู่ได้ที่ไหน

ธนาคารแห่งประเทศไทยทำหน้าที่นายทะเบียนของพันธบัตรรัฐบาล บันทึกการเปลี่ยนแปลงข้อมูลผู้ถือ การโอนกรรมสิทธิ์ และการนำพันธบัตรไปวางเป็นหลักประกัน รวมถึงจ่ายดอกเบี้ยและเงินต้นตามวันครบกำหนด ถ้าวันครบกำหนดตรงกับวันหยุดของ ธปท. การจ่ายจะเลื่อนเป็นวันทำการถัดไป ผู้ถือตรวจยอดคงเหลือและทำธุรกรรมที่เกี่ยวข้องได้ผ่านบริการ ezyBond

ทางปฏิบัติ ถ้าคุณซื้อผ่านธนาคารตัวแทนจำหน่าย ควรเก็บหลักฐานการจอง สมุดบัญชีที่รับดอกเบี้ย และรหัสรุ่นไว้ ตอนครบอายุหรือย้ายบัญชี ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้ตรวจสอบกับนายทะเบียนได้เร็ว และเมื่อเปลี่ยนบัญชีรับดอกเบี้ย ให้ติดต่อผ่านช่องทางที่ธนาคารตัวแทนกำหนด

เปรียบเทียบวิธีถือ ตรงและผ่านกองทุน

วิธีถือ	ต้องทำอะไร	จุดที่ต้องรู้
ซื้อพันธบัตรออมทรัพย์โดยตรง	จองในรอบที่เปิดขาย	รับดอกเบี้ยตามรุ่น มีเพดานถือ 500,000 บาท
ซื้อพันธบัตรอื่นในตลาดรอง	ผ่านบริษัทหลักทรัพย์หรือธนาคารที่เปิดให้บริการ	ราคาเปลี่ยนตามตลาด มีส่วนต่างราคา
ซื้อกองทุนรวมตราสารหนี้ภาครัฐ	ซื้อหน่วยลงทุนผ่านผู้จัดจำหน่าย	ผู้จัดการกองทุนเลือกรุ่นให้ มีค่าธรรมเนียม NAV ขึ้นลงตามดอกเบี้ย

คนที่มีเงินไม่ถึงแสนบาทและไม่อยากเฝ้าวันเปิดขายมักเลือกกองทุน ส่วนคนที่ต้องการรู้ดอกเบี้ยล่วงหน้าตลอดอายุ เลือกซื้อตรงและถือจนครบ

พันธบัตรรัฐบาลเทียบกับทางเลือกอื่น

ทางเลือก	ผลตอบแทนที่คาดล่วงหน้า	ความเสี่ยงหลัก	สภาพคล่อง
เงินฝากประจำ	ทราบอัตราล่วงหน้า	ต่ำ มีระบบคุ้มครองเงินฝาก	ถอนก่อนกำหนดเสียดอกเบี้ย
พันธบัตรออมทรัพย์	ทราบอัตราตามรุ่น	ราคาและเงินเฟ้อ ถ้าขายก่อน	ตามเงื่อนไขรุ่น
กองทุนตราสารหนี้ภาครัฐ	ไม่ทราบล่วงหน้า	NAV ขึ้นลงตามดอกเบี้ย	ขายคืนหน่วยลงทุนได้ตามกองทุนกำหนด
หุ้นกู้เอกชน	ทราบคูปอง	ผิดนัดชำระ	ขึ้นกับตลาดรอง
ทองคำ	ไม่มี	ราคาผันผวน	ขายได้ แต่มีส่วนต่าง

ถ้าต้องการเปรียบเทียบกับสินทรัพย์ที่ไม่มีดอกเบี้ย เช่น ทองคำ ดูลงทุนทองคำ และถ้าสนใจฝั่งที่ผันผวนกว่า เริ่มจากวิธีเล่นหุ้นสำหรับมือใหม่

ถ้าต้องตัดสินใจก่อนจอง

1. กำหนดก่อนว่าเงินก้อนนี้ไม่ต้องใช้อีกกี่ปี ถ้าสั้นกว่าอายุรุ่น ให้พิจารณาตั๋วเงินคลังผ่านกองทุนหรือเงินฝากประจำ
2. เปรียบเทียบอัตราดอกเบี้ยเฉลี่ยต่อปีของรุ่นกับเงินฝากประจำที่ธนาคารเปิดขาย โดยดูทั้งอายุเท่ากันและภาษี
3. อ่านหนังสือชี้ชวนฉบับล่าสุด จดวงเงิน เงื่อนไขขายคืน และวันจองเข้ามาในปฏิทิน
4. เตรียมสิ่งที่ช่องทางต้องใช้ เช่น บัตรประชาชน บัญชีธนาคารที่ใช้รับดอกเบี้ย และตรวจว่าตัวแทนจำหน่ายเปิดรับจองช่องทางใด
5. ไม่ใส่เงินทั้งหมดในรุ่นเดียว ถ้าเงินเกินเพดาน 500,000 บาท ให้กระจายไปทางเลือกอื่น

ข้อมูลเงื่อนไขของแต่ละรอบเปลี่ยนตลอด ตรวจประกาศล่าสุดที่เว็บไซต์ สบน. (โทร 02-278-7878) หรือธนาคารตัวแทนจำหน่าย และปรึกษาผู้วางแผนการเงินที่ได้รับใบอนุญาตเมื่อเงินก้อนมีขนาดใหญ่ เนื้อหานี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำให้ซื้อพันธบัตรรุ่นใด