บัญชีออมทรัพย์ คือ อะไร ดอกเบี้ย ค่าธรรมเนียม และภาษี

ถ้าลองนับดู บัญชีออมทรัพย์น่าจะเป็นผลิตภัณฑ์การเงินชิ้นแรกที่คนไทยส่วนใหญ่มี ตั้งแต่สมุดบัญชีที่ครูพาไปเปิดตอนประถม จนถึงบัญชีรับเงินเดือนของงานแรก เพราะใช้มานาน หลายคนจึงไม่เคยถามว่าดอกเบี้ยคิดอย่างไร ทำไมยอดเงินลดลงเองทั้งที่ไม่ได้ถอน หรือเมื่อไรดอกเบี้ยถึงต้องเสียภาษี

คำตอบของทุกข้ออยู่ในกติกาไม่กี่บรรทัด ซึ่งธนาคารแห่งประเทศไทยและธนาคารเองเปิดเผยไว้แล้ว ส่วนข้างล่างรวบรวมมาเรียงให้อ่านทีละเรื่อง

หน้าที่ของบัญชีออมทรัพย์ในชีวิตประจำวัน

ธนาคารแห่งประเทศไทยแบ่งบัญชีเงินฝากออกเป็น 3 ประเภทใหญ่ คือ เงินฝากออมทรัพย์ เงินฝากประจำ และเงินฝากกระแสรายวัน แต่ละธนาคารตั้งชื่อผลิตภัณฑ์ต่างกันไป แต่ลักษณะพื้นฐานคล้ายกัน

บัญชีออมทรัพย์มักไม่กำหนดระยะเวลาและจำนวนครั้งในการฝากถอน ใช้คู่กับบัตรเอทีเอ็มหรือบัตรเดบิตได้ และผูกให้หักค่าใช้จ่ายอัตโนมัติได้ เช่น ค่าไฟ ค่าน้ำ ค่าโทรศัพท์ แลกกับความคล่องตัวนี้ ดอกเบี้ยที่ได้จะค่อนข้างต่ำ

ถ้าจะสรุปบทบาทของบัญชีนี้ให้สั้นที่สุด มันคือกระเป๋าเงินที่อยู่ในธนาคาร ใช้รับเงินเดือน จ่ายบิล โอนเงิน และพักเงินที่ต้องใช้ในระยะสั้น ธปท. เองก็ระบุว่าบัญชีประเภทนี้เหมาะกับคนที่ต้องการออมระยะสั้นและต้องการสภาพคล่องสำหรับค่าใช้จ่ายรายเดือน

สามประเภทบัญชี วางเทียบกัน

ตารางนี้สรุปจากคำอธิบายของ ธปท. เรื่องบัญชีเงินฝากแต่ละประเภท ช่วยให้เห็นว่าเงินแต่ละก้อนของคุณควรอยู่ที่ไหน

ประเด็น	ออมทรัพย์	ฝากประจำ	กระแสรายวัน
ระยะเวลาฝาก	มักไม่กำหนด	กำหนดแน่นอน เช่น 3 เดือน 6 เดือน 1 ปี	ไม่กำหนด
การถอน	ถอนได้ตามต้องการ	ถอนก่อนครบกำหนดได้ดอกเบี้ยน้อยกว่าที่ประกาศ	สั่งจ่ายด้วยเช็คได้
ดอกเบี้ย	ค่อนข้างต่ำ คิดรายวัน	สูงกว่าออมทรัพย์ธรรมดา	โดยทั่วไปไม่จ่ายดอกเบี้ย
เอกสารแสดงยอด	สมุดบัญชีหรือแอป	สมุดหรือใบรับฝาก	สเตทเมนต์ ไม่มีสมุด
เหมาะกับ	เงินใช้จ่ายและเงินสำรองระยะสั้น	เงินเย็นที่ยังไม่ต้องใช้	ธุรกิจและร้านค้าที่ใช้เช็ค

ถ้าคุณมีเงินก้อนที่ไม่ต้องใช้หลายเดือน ลองอ่าน บัญชีเงินฝากประจำ เพื่อดูว่าดอกเบี้ยที่สูงขึ้นแลกมากับเงื่อนไขอะไร

ดอกเบี้ยคิดทุกวัน แต่เข้าบัญชีปีละสองครั้ง

ธปท. อธิบายว่าดอกเบี้ยเงินฝากออมทรัพย์คิดเป็นรายวันจากยอดเงินคงเหลือในแต่ละวัน แล้วธนาคารโดยทั่วไปจ่ายเข้าบัญชีปีละ 2 ครั้ง คือเดือนมิถุนายนและเดือนธันวาคม

ผลที่ตามมามีสองข้อ ข้อแรก เงินที่อยู่ในบัญชีแค่ไม่กี่วันก็ได้ดอกเบี้ยตามจำนวนวันนั้น ไม่ต้องรอครบเดือน ข้อที่สอง ดอกเบี้ยที่จ่ายเดือนมิถุนายนจะกลายเป็นเงินต้นที่ได้ดอกเบี้ยต่อในครึ่งปีหลัง ซึ่งก็คือดอกเบี้ยทบต้นปีละสองรอบ

ตัวอย่างสมมติ: ยอดคงที่ทั้งปี

สมมติคุณมีเงิน 100,000 บาทในบัญชีออมทรัพย์ อัตราดอกเบี้ย 0.50% ต่อปี และไม่ได้ฝากถอนเลยทั้งปี ในปีที่มี 365 วัน

ช่วงเดือนมกราคมถึงมิถุนายนมี 181 วัน ดอกเบี้ยเท่ากับ 100,000 × 0.50% × 181 ÷ 365 ประมาณ 247.95 บาท ธนาคารโอนเข้าบัญชีในเดือนมิถุนายน ยอดเงินกลายเป็นประมาณ 100,247.95 บาท

ช่วงเดือนกรกฎาคมถึงธันวาคมมี 184 วัน ดอกเบี้ยเท่ากับ 100,247.95 × 0.50% × 184 ÷ 365 ประมาณ 252.68 บาท รวมทั้งปีได้ดอกเบี้ยราว 500.63 บาท

ส่วนเกินจาก 500 บาทเพียงไม่กี่สิบสตางค์ คือผลของการทบต้นรอบกลางปี ตัวเลขจริงขึ้นอยู่กับวิธีปัดเศษของธนาคาร ส่วน ธปท. เองก็ยกตัวอย่างเงินฝาก 10,000 บาท ดอกเบี้ย 2% ต่อปี ได้ดอกเบี้ย 200.45 บาทในหนึ่งปี ซึ่งเป็นหลักคิดเดียวกัน

ตัวอย่างสมมติ: บัญชีรับเงินเดือน

บัญชีรับเงินเดือนส่วนใหญ่ยอดไม่คงที่ เงินเข้าต้นเดือนแล้วค่อยๆ ลดลง ถ้าเงินเดือน 30,000 บาทเข้าวันที่ 1 และคุณใช้จนเหลือ 2,000 บาทในวันสิ้นเดือน ยอดเฉลี่ยรายวันอาจอยู่ราว 15,000 บาท ดอกเบี้ยที่ได้จึงคิดจากยอดราว 15,000 บาท ไม่ได้คิดจาก 30,000 บาท เงินเดือนเลยแทบไม่สร้างดอกเบี้ยเลย ถ้าอยากให้เงินเย็นทำงานมากขึ้น ต้องแยกออกไปไว้บัญชีอื่น

เมื่อไรดอกเบี้ยออมทรัพย์ต้องเสียภาษี

ตามประกาศอธิบดีกรมสรรพากรเกี่ยวกับภาษีเงินได้ ฉบับที่ 55 ที่ ธปท. อ้างถึง ดอกเบี้ยเงินฝากออมทรัพย์ของบุคคลธรรมดาที่รวมกันทุกบัญชีไม่เกิน 20,000 บาทต่อปีภาษี ได้รับยกเว้นภาษี

กติกาที่ต้องรู้ต่อจากนั้นมีสองกรณี

• ถ้าดอกเบี้ยจากธนาคารแห่งเดียวเกิน 20,000 บาทต่อปี ธนาคารนั้นจะหักภาษี ณ ที่จ่าย 15%
• ถ้าดอกเบี้ยจากแต่ละธนาคารไม่ถึง 20,000 บาท แต่รวมหลายธนาคารแล้วเกิน ผู้ฝากมีหน้าที่แจ้งธนาคารที่จ่ายดอกเบี้ยให้หักภาษี

ลองกลับไปดูตัวอย่างแรก เงิน 100,000 บาทที่ดอกเบี้ย 0.50% ได้ดอกเบี้ยแค่ราว 500 บาทต่อปี กว่าจะถึง 20,000 บาทต้องมีเงินออมทรัพย์หลายล้านบาท คนส่วนใหญ่จึงไม่ต้องกังวลเรื่องนี้ ส่วนรายละเอียดเรื่องดอกเบี้ยฝากประจำและวิธีขอคืนภาษี มีอยู่ใน ดอกเบี้ยเงินฝากต้องเสียภาษีไหม

ค่าธรรมเนียมที่ทำให้ยอดลดลงเอง

คนที่เปิดบัญชีทิ้งไว้แล้วลืมมักเจอเรื่องนี้ ธปท. เตือนไว้ว่าบัญชีที่ไม่เคลื่อนไหวนานเกินเกณฑ์ หรือมียอดคงเหลือต่ำกว่าที่ธนาคารกำหนด จะถูกเรียกเก็บค่ารักษาบัญชี และแนะนำให้เปิดบัญชีออมทรัพย์เท่าที่จำเป็นต้องใช้

ตัวอย่างจากหน้าคำถามที่พบบ่อยของธนาคารไทยพาณิชย์ บัญชีออมทรัพย์และกระแสรายวันที่ไม่มีการเคลื่อนไหวเกิน 1 ปี และมียอดเงินไม่เกิน 2,000 บาท จะถูกเก็บค่ารักษาบัญชีเดือนละ 20 บาท ลองคิดดู บัญชีที่มีเงินค้าง 500 บาท จะหมดภายในราว 25 เดือน หลังจากเริ่มโดนหัก

ค่าธรรมเนียมที่พบบ่อย	สิ่งที่ทำให้เกิด	วิธีหลีกเลี่ยง
ค่ารักษาบัญชี	บัญชีไม่เคลื่อนไหวนานและยอดต่ำ	ปิดบัญชีที่ไม่ใช้ หรือทำรายการบ้าง
ค่าธรรมเนียมบัตรเอทีเอ็มหรือเดบิต	ทำบัตรคู่กับบัญชี	ปฏิเสธการทำบัตรถ้าไม่จำเป็น
ค่าถอนเกินจำนวนครั้ง	บัญชีออมทรัพย์พิเศษบางแบบ	อ่านเงื่อนไขก่อนเปิด
ค่าออกสมุดใหม่	ทำสมุดหาย	เก็บสมุดไว้ที่เดียว หรือใช้แอปแทน

ข้อที่สองในตารางหลายคนไม่รู้ ธปท. ระบุชัดว่าคุณเปิดบัญชีออมทรัพย์โดยไม่ทำบัตรเอทีเอ็มหรือบัตรเดบิตได้ เพราะบัตรมีทั้งค่าธรรมเนียมแรกเข้าและค่าธรรมเนียมรายปี ถ้าคุณมีบัตรอยู่แล้วหรือใช้แอปธนาคารเป็นหลัก คุณมีสิทธิปฏิเสธ

ส่วนค่าออกสมุดใหม่ ธนาคารไทยพาณิชย์ระบุไว้ 100 บาทต่อเล่มกรณีสมุดหาย ธนาคารอื่นกำหนดของตัวเอง

บัญชีที่หลับไปแล้ว ปลุกอย่างไร

เมื่อบัญชีไม่มีการเคลื่อนไหวนานเกินเกณฑ์ ธนาคารจะเปลี่ยนสถานะเป็นบัญชีพักการเคลื่อนไหว หรือ Dormant ธนาคารไทยพาณิชย์กำหนดไว้ที่ไม่มีการเคลื่อนไหวเกิน 1 ปี และระบุว่าการทำรายการใดๆ จะทำให้บัญชีกลับมาใช้งานได้ในวันถัดไป ทำได้ทั้งที่สาขา ตู้เอทีเอ็ม หรือแอป

เกณฑ์ระยะเวลาและวิธีปลุกบัญชีของแต่ละธนาคารไม่เท่ากัน บางแห่งต้องไปสาขาพร้อมบัตรประชาชนเท่านั้น ถ้าบัญชีของคุณถูกระงับด้วยเหตุผลอื่น เช่น ถูกอายัดตามคำสั่งศาลหรือหน่วยงานรัฐ เป็นอีกเรื่องหนึ่ง ซึ่งต้องแก้ด้วยขั้นตอนต่างออกไป

ออมทรัพย์ธรรมดา ออมทรัพย์ดิจิทัล และออมทรัพย์ดอกเบี้ยสูง

ทุกวันนี้ธนาคารแทบทุกแห่งมีบัญชีออมทรัพย์มากกว่าหนึ่งแบบ ชื่อที่ใช้ต่างกันไป แต่แบ่งได้คร่าวๆ สามกลุ่ม

กลุ่มแรกคือออมทรัพย์ธรรมดา ใช้รับเงินเดือนและจ่ายบิล ดอกเบี้ยต่ำ เงื่อนไขน้อย

กลุ่มที่สองคือออมทรัพย์ที่เปิดผ่านแอปเท่านั้น มักให้ดอกเบี้ยสูงกว่าแบบธรรมดา และไม่มีสมุดบัญชี

กลุ่มที่สามคือออมทรัพย์พิเศษหรือดอกเบี้ยขั้นบันได ให้ดอกเบี้ยสูงขึ้นตามยอดเงินหรือมีเพดาน และมักจำกัดจำนวนครั้งการถอน ถ้าสนใจกลุ่มนี้ อ่านกลไกและข้อจำกัดใน บัญชีออมทรัพย์ดอกเบี้ยสูง

เวลาเทียบดอกเบี้ยระหว่างบัญชี ให้ดูว่าอัตราที่โฆษณาใช้กับยอดเงินช่วงไหน และมีเงื่อนไขอะไรต้องทำตาม เช่น ต้องฝากเงินใหม่ทุกเดือน หรือต้องไม่ถอนเกินกี่ครั้ง

ควรมีบัญชีออมทรัพย์กี่บัญชี

ไม่มีตัวเลขตายตัว แต่หลักที่ใช้ได้กับคนส่วนใหญ่คือ แยกบัญชีตามหน้าที่ของเงิน ไม่ใช่ตามโปรโมชันที่เห็น

• บัญชีใช้จ่าย รับเงินเดือนและจ่ายบิล
• บัญชีเงินสำรองฉุกเฉิน แยกออกมาให้ไม่เห็นทุกวัน อาจเป็นบัญชีออมทรัพย์ดอกเบี้ยสูง
• บัญชีสำหรับเป้าหมายระยะสั้น เช่น ค่าเทอมลูก ค่าประกันรถ

สามบัญชีนี้เปิดได้จากธนาคารเดียวหรือหลายธนาคารก็ได้ ข้อดีของการกระจายหลายธนาคารคือ เงินฝากในแต่ละสถาบันการเงินได้รับความคุ้มครองแยกกันตามเกณฑ์ของสถาบันคุ้มครองเงินฝาก ซึ่งอธิบายไว้ใน คุ้มครองเงินฝาก 1 ล้านบาท ข้อเสียคือมีบัญชีให้ดูแลมากขึ้น และเสี่ยงที่บัญชีใดบัญชีหนึ่งจะถูกลืมจนโดนค่ารักษาบัญชี

เช็กลิสต์ก่อนเปิดบัญชีออมทรัพย์ใหม่

ก่อนไปสาขาหรือกดเปิดบัญชีในแอป ถามตัวเองและถามธนาคารตามรายการนี้

1. บัญชีนี้มีไว้ทำอะไร รับเงินเดือน เก็บเงินสำรอง หรือเก็บเพื่อเป้าหมาย
2. อัตราดอกเบี้ยเท่าไร และใช้กับยอดเงินช่วงไหน
3. ถอนได้กี่ครั้งต่อเดือนโดยไม่เสียค่าธรรมเนียม
4. ยอดคงเหลือขั้นต่ำกี่บาท ถึงจะไม่โดนค่ารักษาบัญชี และนับระยะเวลาไม่เคลื่อนไหวกี่เดือน
5. ต้องทำบัตรเอทีเอ็มหรือบัตรเดบิตหรือไม่ ถ้าไม่ต้องการ แจ้งปฏิเสธได้
6. มีสมุดบัญชีหรือใช้แอปอย่างเดียว ถ้ามีสมุด ค่าออกเล่มใหม่เท่าไร
7. เอกสารที่ต้องเตรียมไปเปิดบัญชี ดูรายการได้ที่ เปิดบัญชีธนาคารต้องใช้อะไรบ้าง

ถ้าคำตอบข้อ 3 และข้อ 4 ไม่ตรงกับวิธีใช้เงินของคุณ ให้มองหาบัญชีแบบอื่นก่อน บัญชีที่ดอกเบี้ยสูงขึ้นอีกเล็กน้อยไม่คุ้ม ถ้าต้องจ่ายค่าธรรมเนียมทุกเดือน ส่วนเรื่องที่เกินจากเงื่อนไขบัญชีทั่วไป เช่น สิทธิของคุณเมื่อธนาคารเก็บค่าธรรมเนียมไม่ตรงประกาศ สอบถามได้ที่ศูนย์คุ้มครองผู้ใช้บริการทางการเงินของ ธปท.