วิธีคำนวณภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา ทีละขั้นพร้อมตัวอย่างมนุษย์เงินเดือน

คำนวณภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาได้ด้วยสูตรสั้น ๆ คือ เงินได้พึงประเมิน ลบค่าใช้จ่าย ลบค่าลดหย่อน ได้เป็นเงินได้สุทธิ แล้วนำไปคิดตามอัตราภาษีแบบขั้นบันได ตัวเลขที่ได้คือภาษีของทั้งปี จากนั้นจึงหักภาษีที่ถูกหัก ณ ที่จ่ายไว้แล้ว เพื่อดูว่าต้องจ่ายเพิ่มหรือขอคืนได้เท่าไร

ลำดับขั้นตอนมีไม่มาก ปัญหาจริงมักอยู่ที่การจำไม่ได้ว่ามีรายการหักอะไรบ้าง และแต่ละรายการหักได้สูงสุดเท่าไร ด้านล่างไล่ทีละขั้นตามลำดับที่ใช้กรอกแบบ ภ.ง.ด.90 และ ภ.ง.ด.91 จริง ตัวเลขในตัวอย่างทั้งหมดเป็นตัวอย่างสมมติ

ภาพรวมสูตรคำนวณภาษีทั้ง 5 ขั้น

ภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาคำนวณจากรายได้ของปีภาษีหนึ่ง ซึ่งนับตามปีปฏิทิน คือ 1 มกราคมถึง 31 ธันวาคม แล้วยื่นแบบและชำระภายในเดือนมีนาคมของปีถัดไป ตามหน้าอธิบายวิธีคำนวณของกรมสรรพากร ลำดับการคำนวณเป็นดังนี้

1. รวมเงินได้พึงประเมินทุกประเภทที่ได้รับตลอดปี ยกเว้นเงินได้ที่กฎหมายยกเว้นภาษี
2. หักค่าใช้จ่ายตามที่กฎหมายกำหนดสำหรับเงินได้แต่ละประเภท
3. หักค่าลดหย่อน แล้วจึงหักเงินบริจาคตามเพดาน (เงินบริจาคหักเป็นลำดับสุดท้าย)
4. ได้เงินได้สุทธิ แล้วคิดภาษีตามอัตราก้าวหน้า
5. นำภาษีที่ถูกหัก ณ ที่จ่ายและเครดิตภาษีอื่นมาหักออก เหลือเท่าไรคือยอดที่ต้องชำระเพิ่มหรือขอคืน

ภาษีไม่ได้คิดจากรายได้ทั้งก้อนด้วยอัตราเดียว แต่คิดเป็นช่วง เฉพาะส่วนที่เกินแต่ละขั้น จึงไม่มีกรณีที่รายได้เพิ่มขึ้นนิดเดียวแล้วเงินเหลือในมือลดลง ตามที่หลายคนเข้าใจผิด

ขั้นที่ 1 รวมเงินได้พึงประเมินให้ครบ

เงินได้พึงประเมินคือรายได้ทุกประเภทที่เข้าข่ายตามประมวลรัษฎากร ไม่ได้มีแค่เงินเดือน สิ่งที่ควรนับรวมมีดังนี้

• เงินเดือน ค่าจ้าง โบนัส ค่าล่วงเวลา ค่าคอมมิชชันที่ได้จากการจ้างงาน
• ค่าจ้างงานอิสระ ค่านายหน้า ค่าที่ปรึกษา
• ค่าเช่าทรัพย์สิน ค่าลิขสิทธิ์
• ดอกเบี้ยเงินฝากและเงินปันผล ในกรณีที่เลือกนำมารวมคำนวณ
• รายได้จากการประกอบธุรกิจหรือขายของออนไลน์

ถ้าคุณทำงานประจำและรับงานเสริมด้วย ต้องนำรายได้ทั้งสองส่วนมารวมกัน รายละเอียดว่าเงินได้แต่ละแบบจัดอยู่ในมาตราไหนอ่านต่อได้ที่ ประเภทเงินได้พึงประเมิน 8 ประเภท ซึ่งสำคัญเพราะแต่ละประเภทหักค่าใช้จ่ายได้ไม่เท่ากัน

วิธีเก็บตัวเลขให้ครบเร็วที่สุดคือเปิดหนังสือรับรองการหักภาษี ณ ที่จ่าย หรือที่เรียกกันว่าทวิ 50 จากนายจ้างและผู้จ่ายเงินทุกราย แต่ละใบแสดงยอดเงินได้ทั้งปีและภาษีที่ถูกหักไว้

ขั้นที่ 2 หักค่าใช้จ่ายแบบเหมา

ผู้มีเงินได้ไม่ต้องแนบใบเสร็จค่าใช้จ่ายทุกใบ กฎหมายให้หักเป็นค่าใช้จ่ายเหมาตามประเภทเงินได้ ตัวอย่างที่พบบ่อย

ประเภทเงินได้	วิธีหักค่าใช้จ่าย (โดยสังเขป)
เงินเดือน ค่าจ้าง มาตรา 40(1) และค่าจ้างงาน 40(2)	50% แต่สองประเภทรวมกันไม่เกิน 100,000 บาท
ค่าเช่าทรัพย์สิน 40(5)	หักเหมาตามประเภททรัพย์สิน หรือหักตามจริงถ้ามีหลักฐาน
วิชาชีพอิสระ 40(6) รับเหมา 40(7) ธุรกิจ 40(8)	หักเหมาตามอัตราที่กำหนดของแต่ละลักษณะงาน หรือหักตามจริง

สำหรับมนุษย์เงินเดือน ขั้นนี้ง่ายที่สุด คือเอาเงินได้ทั้งปีคูณ 50% ถ้าผลเกิน 100,000 บาท ให้ใช้ 100,000 บาทเป็นเพดาน คนที่มีเงินเดือนเกิน 200,000 บาทต่อปี หรือราว 16,700 บาทต่อเดือน จึงหักได้เต็ม 100,000 บาทเท่ากันหมด

จุดที่ต้องระวังคือคนที่มีทั้งเงินเดือนและค่าจ้างฟรีแลนซ์ตามมาตรา 40(2) เพดาน 100,000 บาทเป็นเพดานรวม ไม่ได้แยกกันคนละ 100,000 บาท ส่วนอัตราเหมาของเงินได้ 40(5) ถึง 40(8) ต่างกันตามลักษณะงาน ให้ดูตารางของกรมสรรพากรตามประเภทของคุณก่อนกรอก

ขั้นที่ 3 หักค่าลดหย่อน

ค่าลดหย่อนคือสิทธิที่กฎหมายให้หักออกเพื่อสะท้อนภาระของแต่ละคน แบ่งกว้าง ๆ ได้สามกลุ่ม

กลุ่มส่วนตัวและครอบครัว

• ค่าลดหย่อนส่วนตัว 60,000 บาท ทุกคนได้รับ
• ค่าลดหย่อนคู่สมรสที่ไม่มีเงินได้ 60,000 บาท
• ค่าลดหย่อนบุตร 30,000 บาทต่อคน และมีสิทธิเพิ่มเติมตามเงื่อนไขปีเกิดและลำดับบุตร
• ค่าลดหย่อนบิดามารดา 30,000 บาทต่อคน ตามเงื่อนไขอายุและรายได้ของท่าน
• ค่าอุปการะเลี้ยงดูผู้พิการหรือทุพพลภาพตามเงื่อนไข

กลุ่มประกันและเงินออม

• เบี้ยประกันชีวิต ตามเพดานที่กำหนด
• เบี้ยประกันสุขภาพตนเองและบิดามารดา ภายในเพดานเฉพาะ
• เงินสมทบประกันสังคม ตามจำนวนที่จ่ายจริง
• กองทุนสำรองเลี้ยงชีพ กองทุนการออมแห่งชาติ
• กองทุน RMF และ SSF ซึ่งมีเงื่อนไขการถือครองและเพดานรวมกับกลุ่มเกษียณอื่น

กลุ่มอื่น ๆ

• ดอกเบี้ยเงินกู้ซื้อที่อยู่อาศัย ตามที่จ่ายจริงภายในเพดาน
• เงินบริจาคให้องค์กรที่กฎหมายรับรอง บางรายการหักได้สองเท่า และหักหลังค่าลดหย่อนอื่นทั้งหมด
• มาตรการกระตุ้นเศรษฐกิจรายปี ซึ่งมีรายการและวงเงินต่างกันในแต่ละปี

รายการครบและเพดานของปีภาษีล่าสุดดูได้ที่ รวมค่าลดหย่อนภาษี มาตรการชั่วคราวบางปีมีเพิ่มและบางปีหมดลง ให้ดูประกาศของปีที่คุณยื่นจริง

ขั้นที่ 4 คิดภาษีตามอัตราก้าวหน้า

เมื่อได้เงินได้สุทธิแล้ว ให้ไล่คิดทีละช่วงตามตาราง กรมสรรพากรระบุอัตราที่ใช้ตั้งแต่ปีภาษี 2560 เป็นต้นมา และให้ยกเว้นภาษีสำหรับเงินได้สุทธิ 150,000 บาทแรก ตารางที่ใช้คำนวณจึงเป็นดังนี้

เงินได้สุทธิ (บาท)	อัตราภาษี	ภาษีสูงสุดของช่วง (บาท)	ภาษีสะสมเมื่อถึงปลายช่วง (บาท)
0 ถึง 150,000	ยกเว้น	0	0
150,001 ถึง 300,000	5%	7,500	7,500
300,001 ถึง 500,000	10%	20,000	27,500
500,001 ถึง 750,000	15%	37,500	65,000
750,001 ถึง 1,000,000	20%	50,000	115,000
1,000,001 ถึง 2,000,000	25%	250,000	365,000
2,000,001 ถึง 5,000,000	30%	900,000	1,265,000
มากกว่า 5,000,000	35%	ไม่มีเพดาน

คอลัมน์ภาษีสะสมช่วยให้คิดเร็ว เช่น เงินได้สุทธิ 600,000 บาท ใช้ภาษีสะสมถึง 500,000 บาท คือ 27,500 บาท บวกส่วนที่เกิน 100,000 บาท คูณ 15% เท่ากับ 15,000 บาท รวม 42,500 บาท หลักการทำงานของอัตราก้าวหน้าอธิบายละเอียดไว้ที่ อัตราภาษีก้าวหน้า

จุดที่คนพลาดบ่อยคือเอาอัตราสูงสุดที่ไปถึงมาคูณทั้งก้อน เงินได้สุทธิ 600,000 บาท ไม่ได้เสีย 15% ของ 600,000 บาท ซึ่งจะเป็น 90,000 บาท ภาษีจริง 42,500 บาทคิดเป็นอัตราเฉลี่ยประมาณ 7% ของเงินได้สุทธิ

ตัวอย่างคำนวณตั้งแต่เงินเดือนถึงยอดขอคืน

สมมติคุณสมชาย พนักงานบริษัท โสด ไม่มีบุตร เงินเดือนเดือนละ 50,000 บาท ได้โบนัสปีละ 100,000 บาท

ขั้น	รายการ	จำนวน (บาท)
1	เงินได้ทั้งปี 50,000 x 12 + 100,000	700,000
2	ค่าใช้จ่าย 50% เท่ากับ 350,000 แต่ติดเพดาน	100,000
3	ค่าลดหย่อนส่วนตัว	60,000
3	เงินสมทบประกันสังคม สมมติจ่ายจริง	9,000
3	เบี้ยประกันชีวิต สมมติ	20,000
4	เงินได้สุทธิ 700,000 ลบ 100,000 ลบ 89,000	511,000
4	ภาษี 27,500 + (11,000 x 15%)	29,150

ถ้าตลอดปีบริษัทหัก ณ ที่จ่ายไปแล้ว 25,000 บาท คุณสมชายต้องจ่ายเพิ่ม 4,150 บาท แต่ถ้าถูกหักไป 32,000 บาท จะขอคืนได้ 2,850 บาท

ถ้าคุณสมชายซื้อกองทุนที่ลดหย่อนได้เพิ่ม 50,000 บาท เงินได้สุทธิจะลดเหลือ 461,000 บาท ภาษีใหม่คือ 7,500 + (161,000 x 10%) เท่ากับ 23,600 บาท ลดลง 5,550 บาท ส่วนที่ลดได้มาจากสองขั้น คือ 11,000 บาทแรกที่หลุดจากขั้น 15% และอีก 39,000 บาทในขั้น 10% ตัวอย่างนี้ทำให้เห็นว่าเงินลดหย่อนก้อนเดียวกันประหยัดภาษีได้มากขึ้นเมื่อรายได้อยู่ในขั้นสูงขึ้น

ขั้นที่ 5 ภาษีหัก ณ ที่จ่ายและการขอคืน

ระหว่างปี นายจ้างหักภาษีจากเงินเดือนโดยประมาณการจากรายได้ทั้งปีและค่าลดหย่อนพื้นฐานที่คุณแจ้งไว้ ยอดที่หักจึงไม่เท่ากับภาษีจริงเมื่อสิ้นปีพอดี

• ถ้าหักไว้เกิน ให้ยื่นแบบเพื่อขอคืน ดูขั้นตอนที่ วิธีขอคืนภาษี
• ถ้าหักไว้ขาด ต้องชำระส่วนต่างตอนยื่นแบบ
• ถ้าทั้งปีไม่มีภาษีต้องเสียแต่ถูกหักไว้ ก็ยื่นเพื่อขอคืนได้เช่นกัน

ใครที่ถูกหักน้อยเกินไปตลอดปีมักเป็นคนที่มีรายได้จากหลายนายจ้าง หรือมีรายได้ฟรีแลนซ์ที่ถูกหักแค่ 3% เพราะแต่ละผู้จ่ายเห็นรายได้เฉพาะของตัวเอง ยอดรวมทั้งปีจึงไปตกขั้นที่สูงกว่าที่ผู้จ่ายแต่ละรายคาดไว้

เมื่อไรต้องเทียบกับวิธีคิด 0.5% ของเงินได้

คนที่มีเงินได้นอกจากเงินเดือนมีขั้นเพิ่มอีกหนึ่งขั้น กรมสรรพากรกำหนดว่า ถ้าเงินได้พึงประเมินที่ไม่ใช่เงินได้ประเภท 40(1) รวมกันตั้งแต่ 120,000 บาทขึ้นไป ต้องคิดภาษีวิธีที่ 2 ด้วย คือ เงินได้ส่วนนั้นคูณ 0.5% แล้วเสียตามวิธีที่ได้ภาษีสูงกว่า แต่ถ้าภาษีวิธีที่ 2 ไม่เกิน 5,000 บาท ได้รับยกเว้น ให้เสียตามวิธีที่ 1

ตัวอย่างสมมติ	ฟรีแลนซ์ 40(2)	แม่ค้าออนไลน์ 40(8)
เงินได้พึงประเมินที่ไม่ใช่ 40(1)	480,000	1,500,000
ค่าใช้จ่าย	เหมา 100,000	ตามจริง 1,400,000
ค่าลดหย่อนส่วนตัว	60,000	60,000
เงินได้สุทธิ	320,000	40,000
ภาษีวิธีที่ 1	9,500	0
ภาษีวิธีที่ 2 (0.5%)	2,400 ได้รับยกเว้นเพราะไม่เกิน 5,000	7,500
ภาษีที่ต้องเสีย	9,500	7,500

แม่ค้าออนไลน์ในตัวอย่างมีกำไรน้อยจนภาษีวิธีที่ 1 เป็นศูนย์ แต่ยอดขายสูง จึงยังต้องเสีย 7,500 บาทตามวิธีที่ 2 คนที่ขายของยอดหลักล้านแต่กำไรบางควรรู้เรื่องนี้ก่อนวางแผนว่าจะหักค่าใช้จ่ายแบบเหมาหรือตามจริง

ห้าจุดที่ทำให้ตัวเลขภาษีคลาดเคลื่อน

1. ลืมนับรายได้เสริม เช่น ค่าจ้างฟรีแลนซ์ ค่าเช่า หรือรายได้ที่บริษัทอื่นจ่ายโดยหักภาษี 3% แล้ว ทั้งหมดต้องรวมเมื่อยื่นแบบ
2. ใช้เงินเดือนเดือนเดียวคูณ 12 โดยไม่รวมโบนัสหรือค่าคอมมิชชัน ทำให้ตัวเลขต่ำกว่าจริง
3. เก็บเอกสารลดหย่อนไม่ครบ เช่น ใบรับรองเบี้ยประกัน หนังสือรับรองการซื้อกองทุน ใบเสร็จบริจาค ซึ่งต้องแสดงได้ถ้ากรมสรรพากรขอตรวจ
4. หักเกินเพดาน เช่น กองทุนกลุ่มเกษียณหลายประเภทรวมกันต้องไม่เกินเพดานรวม ถ้าไม่ตรวจต้องยื่นแบบเพิ่มเติมแก้ไขภายหลัง
5. ไม่แน่ใจว่าเข้าเกณฑ์ต้องยื่นหรือไม่ บางคนรายได้ไม่ถึงเกณฑ์แต่ถูกหัก ณ ที่จ่าย การยื่นเพื่อขอคืนจึงยังมีประโยชน์ เกณฑ์ขั้นต่ำสรุปไว้ที่ รายได้เท่าไรต้องยื่นภาษี

ตรวจทานตัวเลขก่อนกดยื่น

หลังคำนวณด้วยมือแล้ว ให้ตรวจทานอีกชั้นด้วยระบบยื่นแบบออนไลน์ของกรมสรรพากร ซึ่งคำนวณภาษีให้ทันทีเมื่อกรอกรายได้และค่าลดหย่อนครบ วิธีตรวจคือเทียบสองตัวเลข ตัวเลขที่คิดเองกับตัวเลขที่ระบบแสดง ถ้าต่างกันเกินสองสามร้อยบาท มักเกิดจากลืมรายการลดหย่อน ใส่ค่าใช้จ่ายเหมาผิดประเภท หรือกรอกเงินบริจาคก่อนค่าลดหย่อนอื่น ให้ย้อนไล่ทีละขั้นตามตารางตัวอย่างข้างบน

เช็กลิสต์ก่อนยื่น	ตรวจจากเอกสาร
เงินได้ทุกแหล่งรวมแล้ว	ทวิ 50 ทุกใบ และหลักฐานรายได้อื่น
ภาษีที่ถูกหักไว้รวมแล้ว	ช่องภาษีที่หักในทวิ 50 ทุกใบ
ค่าลดหย่อนมีเอกสาร	ใบรับรองเบี้ยประกัน หนังสือรับรองกองทุน ใบเสร็จบริจาค
เงินได้ที่ไม่ใช่ 40(1) ถึง 120,000 บาทหรือยัง	ถ้าถึง คิดวิธีที่ 2 เทียบ
บัญชีพร้อมเพย์ผูกเลขบัตรประชาชน	ใช้รับเงินคืนภาษี

ถ้ามีรายได้หลายประเภทหรือขายของออนไลน์ยอดสูง ให้นำตารางตัวอย่างข้างบนไปถามเจ้าหน้าที่สรรพากรพื้นที่หรือนักบัญชี ว่าควรหักค่าใช้จ่ายแบบเหมาหรือตามจริงสำหรับรายได้ของคุณ