เงินได้พึงประเมิน 40(1) ถึง 40(8) แต่ละประเภทคืออะไร

เงินได้พึงประเมินคือเงินได้ที่กฎหมายกำหนดให้นำมาคำนวณภาษี และประมวลรัษฎากรมาตรา 40 แบ่งไว้เป็น 8 ประเภท 40(1) คือเงินได้จากการจ้างแรงงาน เช่น เงินเดือน ค่าจ้าง โบนัส ส่วน 40(2) ถึง 40(8) แบ่งตามที่มา ทั้งงานรับจ้างทั่วไป ลิขสิทธิ์ ดอกเบี้ยและเงินปันผล ค่าเช่า วิชาชีพอิสระ การรับเหมา และธุรกิจ

กรมสรรพากรระบุว่าประโยชน์ของการแบ่งประเภทคือใช้กำหนดวิธีหักค่าใช้จ่าย กำหนดวิธีคำนวณภาษี กำหนดหน้าที่ยื่นแบบ และกำหนดแบบที่ใช้ยื่น (ภ.ง.ด.90 หรือ 91) ตารางภาพรวมอยู่ใน ภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาเบื้องต้น บทความนี้ลงลึกที่การจัดประเภทรายได้จริง ซึ่งเป็นจุดที่คนสับสนมากที่สุด

ตารางสรุปทั้ง 8 ประเภท

ข้อมูลประเภทของเงินได้มาจากเอกสารอบรมของกรมสรรพากร ส่วนอัตราหักค่าใช้จ่ายมาจากหน้าการหักค่าใช้จ่ายของกรมสรรพากร

ประเภท	รายได้ที่เข้า	ตัวอย่างจริง	หักค่าใช้จ่ายได้
40(1)	การจ้างแรงงาน	เงินเดือน โบนัส เบี้ยเลี้ยง ค่าเช่าบ้านที่นายจ้างให้	เหมา 50% ไม่เกิน 100,000 บาท
40(2)	หน้าที่งานหรือการรับทำงานให้	ค่านายหน้า ค่าธรรมเนียม เบี้ยประชุม ค่าจ้างฟรีแลนซ์ ขายประกันหรือขายตรง	เหมา 50% ไม่เกิน 100,000 บาท รวมกับ 40(1)
40(3)	กู๊ดวิลล์ ลิขสิทธิ์ สิทธิอื่น เงินรายปี	ค่าลิขสิทธิ์หนังสือ เงินรายปีตามพินัยกรรม	เหมา 50% ไม่เกิน 100,000 บาท หรือตามจริง
40(4)	ดอกเบี้ย เงินปันผล	ดอกเบี้ยเงินฝาก ดอกเบี้ยหุ้นกู้ เงินปันผลหุ้น	หักไม่ได้
40(5)	การให้เช่าทรัพย์สิน	ค่าเช่าบ้าน ห้อง ที่ดิน รถ	ตามจริงหรือเหมาตามประเภททรัพย์สิน
40(6)	วิชาชีพอิสระ	แพทย์ ทนายความ วิศวกร สถาปนิก ผู้สอบบัญชี	ตามจริงหรือเหมา 60% (โรคศิลปะ) หรือ 30% (วิชาชีพอื่น)
40(7)	การรับเหมาที่ผู้รับเหมาจัดหาสัมภาระ	รับเหมาสร้างตึก ถนน	ตามจริงหรือเหมา 60%
40(8)	อื่นนอกเหนือจากข้างต้น	ค้าขาย เกษตร อุตสาหกรรม ขนส่ง ร้านอาหาร ร้านเสริมสวย นักแสดง	ตามจริงหรือเหมา 40% และ 60% ตามกิจการ

หน้าการหักค่าใช้จ่ายของกรมสรรพากรปรับปรุงล่าสุดในปี 2563 ตามข้อมูลบนหน้าเอง ก่อนใช้ตัวเลขกับการยื่นจริงควรตรวจกับคู่มือ ภ.ง.ด.90 หรือ 91 ของปีภาษีนั้น

40(1) ถึง 40(3) กลุ่มที่เกี่ยวกับการทำงาน

40(1) เงินได้จากการจ้างแรงงาน

ลูกจ้างได้เงินเดือน 50,000 บาท ค่าที่พักเดือนละ 10,000 บาท และโบนัสปีละ 200,000 บาท ตัวอย่างในเอกสารของกรมสรรพากรจัดทุกอย่างนี้เป็น 40(1) รวมทั้งเงินค่าเช่าบ้านที่นายจ้างให้ การที่นายจ้างให้อยู่บ้านพักฟรี ภาษีที่นายจ้างออกให้แทน และประโยชน์อย่างอื่นที่ได้เพราะการจ้างงาน เช่น อาหารฟรี ชุดทำงาน รถประจำตำแหน่ง ที่คำนวณเป็นเงินได้ได้ก็ถือเป็นเงินได้ประเภทนี้

ความหมายคือ สวัสดิการที่ดูเหมือนไม่ใช่เงิน อาจต้องนับเป็นเงินได้ ถ้ากฎหมายกำหนดให้นับ ต้องดูในหนังสือรับรองการหักภาษี ณ ที่จ่ายของนายจ้าง (50 ทวิ) ว่านายจ้างรวมอะไรไว้ในยอดเงินได้บ้าง อ่านต่อที่ ทวิ 50 คืออะไร

40(2) เงินได้จากหน้าที่หรือการรับทำงานให้

ต่างจาก 40(1) ตรงที่ไม่ใช่ความสัมพันธ์นายจ้างกับลูกจ้าง เอกสารกรมสรรพากรยกตัวอย่างขายประกัน ขายตรง ซึ่งผู้ขายไม่ได้เป็นพนักงาน แต่รับค่านายหน้าจากผลงาน เบี้ยประชุมกรรมการและค่าธรรมเนียมก็อยู่กลุ่มนี้ ฟรีแลนซ์ส่วนใหญ่จัดอยู่ตรงนี้ด้วย รายละเอียดการคำนวณของฟรีแลนซ์อยู่ที่ ภาษีฟรีแลนซ์ต้องเสียไหม

เพดานเหมา 100,000 บาทของ 40(1) และ 40(2) ใช้ร่วมกัน ตามที่กรมสรรพากรระบุว่าถ้ามีเงินได้ทั้งสองประเภทให้รวมกันหักได้ไม่เกิน 100,000 บาท

กรณี	40(1)	40(2)	เหมารวมตามสูตร	เหมาที่หักได้จริง
เงินเดือน 300,000 อย่างเดียว	300,000	0	150,000	100,000
เงินเดือน 150,000 และงานเสริม 100,000	150,000	100,000	125,000	100,000
เงินเดือน 60,000 และงานเสริม 40,000	60,000	40,000	50,000	50,000

40(3) ลิขสิทธิ์และสิทธิ

ค่าแห่งกู๊ดวิลล์ ลิขสิทธิ์ สิทธิอย่างอื่น และเงินที่มีลักษณะเป็นเงินรายปีจากพินัยกรรมหรือคำพิพากษา ผู้เขียนหนังสือที่ได้ค่าลิขสิทธิ์จากสำนักพิมพ์เข้าประเภทนี้ หักเหมา 50% ไม่เกิน 100,000 บาท หรือหักตามจริงถ้ามีหลักฐาน

40(4) ดอกเบี้ยและเงินปันผล ห้ามหักค่าใช้จ่าย

ดอกเบี้ยเงินฝาก ดอกเบี้ยพันธบัตร หุ้นกู้ ตั๋วเงิน เงินกู้ยืม เงินปันผล ส่วนแบ่งกำไร และผลประโยชน์จากการโอนหุ้น เป็นเงินได้ 40(4) ซึ่งหักค่าใช้จ่ายไม่ได้ กรมสรรพากรระบุว่ามีดอกเบี้ยหลายชนิดที่ได้รับยกเว้น เช่น ดอกเบี้ยเงินฝากออมทรัพย์ของธนาคารในราชอาณาจักร เมื่อรวมกันแล้วไม่เกิน 20,000 บาทต่อปีภาษี ก่อนใช้สิทธิยกเว้นนี้ให้ตรวจเงื่อนไขล่าสุดกับกรมสรรพากร

เงินปันผลมีกลไกพิเศษคือเครดิตภาษีเงินปันผล ตามสูตรของกรมสรรพากร เครดิต = อัตราภาษีเงินได้นิติบุคคล หาร (100 ลบอัตราภาษีเงินได้นิติบุคคล) ถ้าบริษัทเสียภาษีนิติบุคคล 20% เครดิตเท่ากับ 20 หาร 80 หรือ 25% ของเงินปันผล เงื่อนไขคือรับจากบริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลที่ตั้งตามกฎหมายไทย และผู้รับเป็นผู้มีภูมิลำเนาหรืออยู่ในประเทศไทย ใครรับเงินปันผลมากควรคำนวณว่าเลือกนำมารวมยื่นแล้วใช้เครดิตภาษีคุ้มกว่าหักไว้เฉยๆ หรือไม่

40(5) ถึง 40(8) กลุ่มทรัพย์สินและธุรกิจ

40(5) ค่าเช่า

เงินหรือประโยชน์ที่ได้จากการให้เช่าบ้าน ตึกแถว หอพัก ที่ดิน ยานพาหนะ หรือทรัพย์สินอื่น และรวมถึงเงินที่ได้จากการผิดสัญญาเช่าซื้อหรือผิดสัญญาซื้อขายเงินผ่อน หักค่าใช้จ่ายตามจริงหรือเหมาตามชนิดทรัพย์สิน

ทรัพย์สินที่ให้เช่า	อัตราเหมา
บ้าน โรงเรือน สิ่งปลูกสร้าง แพ	30%
ที่ดินที่ใช้ในการเกษตร	20%
ที่ดินที่ไม่ได้ใช้ในการเกษตร	15%
ยานพาหนะ	30%
ทรัพย์สินอื่น	10%

40(6) วิชาชีพอิสระ

กรมสรรพากรจำกัดวิชาชีพไว้ในรายชื่อที่กฎหมายกำหนด ได้แก่ การประกอบโรคศิลปะ (แพทย์ ทันตแพทย์) กฎหมาย (ทนายความ) วิศวกรรม สถาปัตยกรรม การบัญชี และประณีตศิลปกรรม ผู้ประกอบโรคศิลปะหักเหมา 60% วิชาชีพอื่นในรายการหักเหมา 30% หรือหักตามจริง

40(7) การรับเหมา

ใช้กับการรับเหมาที่ผู้รับเหมาต้องลงทุนจัดหาสัมภาระให้ส่วนสำคัญนอกจากเครื่องมือ เช่น รับเหมาสร้างตึกหรือถนน ถ้าผู้รับเหมาแค่ออกแรงโดยเจ้าของจัดวัสดุให้ ลักษณะงานจะเข้า 40(2) แทน

40(8) ธุรกิจและเงินได้อื่น

เป็นประเภทถังรวม เงินได้ที่ไม่ใช่ 40(1) ถึง 40(7) เช่น ขายก๋วยเตี๋ยว โอเลี้ยง โรงแรม ภัตตาคาร โรงพิมพ์ ตัดเย็บเสื้อผ้า ตัดผมเสริมสวย รวมถึงนักร้องนักแสดงตามตัวอย่างของกรมสรรพากร อัตราเหมามี 40% และ 60% ตามกิจการที่พระราชกฤษฎีกากำหนด ถ้ากิจการไม่มีอัตราเหมาให้หักตามจริงและต้องมีหลักฐาน

จัดประเภทอย่างไรเมื่อรายได้ไม่ชัด

ปัญหาจริงไม่ได้อยู่ที่การท่องตาราง แต่คือรายได้ที่คาบเกี่ยวกัน

สถานการณ์	มักจัดเป็น	ข้อสังเกต
ทำงานบริษัท และรับสอนพิเศษเสาร์อาทิตย์	40(1) กับ 40(2)	เหมารวมกันไม่เกิน 100,000 บาท
รับจ้างออกแบบเดือนละหลายงาน ไม่มีสำนักงาน	40(2)	ถ้าเปิดสำนักงานมีลูกจ้างอาจเข้า 40(8)
เปิดร้านขายของออนไลน์ซื้อมาขายไป	40(8)	มุ่งหากำไรจากการค้า
ปล่อยเช่าคอนโด	40(5)	เหมา 30% หรือตามจริง
ได้ค่าลิขสิทธิ์เพลงหรือหนังสือ	40(3)	เหมา 50% ไม่เกิน 100,000 บาท
หมอเปิดคลินิกส่วนตัว	40(6)	เหมา 60% หรือตามจริง
ดอกเบี้ยเงินฝากและเงินปันผล	40(4)	หักค่าใช้จ่ายไม่ได้

ข้อสรุปที่ใช้ได้จริงคือ ให้ถามสามข้อตามลำดับ ได้เงินเพราะเป็นลูกจ้างหรือไม่ ถ้าไม่ใช่ เป็นรับทำงานให้เฉพาะคราวหรือทำเป็นธุรกิจต่อเนื่อง ถ้าเป็นธุรกิจ เข้ากลุ่มวิชาชีพอิสระหรือรับเหมาที่มีกฎเฉพาะหรือไม่ ถ้าไม่เข้า ก็ตกถังรวม 40(8)

เงินได้ที่ไม่ต้องนำมาคำนวณ

มาตรา 42 ให้ยกเว้นเงินได้หลายประเภท รายการที่เจอบ่อยตามเอกสารของกรมสรรพากรมีดังนี้

• เงินได้จากการรับมรดก
• รางวัลสลากกินแบ่งรัฐบาลและสลากออมสิน
• ค่าสินไหมทดแทนเพื่อละเมิด และเงินที่ได้จากการประกันภัย
• เงินได้จากการขายหน่วยลงทุนในกองทุนรวม
• ประโยชน์ทดแทนจากกองทุนประกันสังคม
• เงินที่ได้รับจากการอุปการะหรือให้โดยเสน่หาจากบุพการี ผู้สืบสันดาน หรือคู่สมรส เฉพาะส่วนที่ไม่เกิน 20 ล้านบาทตลอดปีภาษี

กองทุนรวมที่เป็น SSF หรือ RMF มีเงื่อนไขเรื่องระยะถือที่ทำให้การยกเว้นเปลี่ยนไปได้ ดูแยกตามกองทุนที่ถือ

ตัวอย่างคำนวณ เงินได้สามประเภทในปีเดียว

สมมติมนุษย์เงินเดือนโสดที่มีรายได้ดังนี้ เงินเดือนและโบนัสรวม 480,000 บาท (40(1)) และให้เช่าบ้าน 120,000 บาทต่อปี (40(5)) ลดหย่อนส่วนตัว 60,000 บาท ประกันสังคม 9,000 บาท

ขั้นตอน	40(1)	40(5)	รวม
เงินได้พึงประเมิน	480,000	120,000	600,000
หักค่าใช้จ่าย	100,000 (เหมา 50% ติดเพดาน)	36,000 (เหมา 30%)	136,000
เงินได้หลังหักค่าใช้จ่าย	380,000	84,000	464,000
ลดหย่อนส่วนตัวและประกันสังคม			69,000
เงินได้สุทธิ			395,000

ภาษีตามขั้น 7,500 บาทสำหรับส่วน 150,001 ถึง 300,000 บาท บวกส่วน 300,001 ถึง 395,000 บาท 95,000 บาทคูณ 10% เท่ากับ 9,500 บาท รวม 17,000 บาท คนนี้ต้องยื่น ภ.ง.ด.90 เพราะมีเงินได้นอกเหนือจาก 40(1) และเงินได้พึงประเมินปีละ 600,000 บาทเกินเกณฑ์ 120,000 บาทของคนโสดมาก ภาษีที่นายจ้างหักไว้แล้วนำมาเครดิต ส่วนต่างเป็นเงินที่ต้องชำระเพิ่มหรือขอคืน

วิธีคำนวณภาพรวมและขั้นบันไดดูเพิ่มที่ วิธีคำนวณภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา

แบบที่ใช้ยื่นและเกณฑ์ขั้นต่ำ

ประเภทของเงินได้ตัดสินแบบที่ใช้ยื่น

มีเงินได้ประเภท	แบบที่ใช้ยื่นประจำปี
40(1) เท่านั้น	ภ.ง.ด.91
40(2) ถึง 40(8) อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือรวมกับ 40(1)	ภ.ง.ด.90

ตามข้อมูลของกรมสรรพากร เกณฑ์ที่ต้องยื่นแบบคือ คนโสดมีเงินได้เกิน 60,000 บาท หรือเกิน 120,000 บาทถ้ามีเฉพาะ 40(1) ส่วนผู้มีคู่สมรสเกิน 120,000 บาท หรือเกิน 220,000 บาทถ้ามีเฉพาะ 40(1) เกณฑ์นับเงินได้ก่อนหักค่าใช้จ่าย รายละเอียดอ่านที่ เงินได้เท่าไหร่ต้องยื่นภาษี

มีกติกาอีกสองข้อที่ผูกกับประเภท

1. หน้าที่ยื่นกลางปี เอกสารกรมสรรพากรระบุว่ามีหน้าที่เสียภาษีครึ่งปีสำหรับเงินได้ 40(5) ถึง 40(8)
2. ภาษีขั้นต่ำ ผู้มีเงินได้ 40(2) ถึง 40(8) ที่รวมตั้งแต่ 120,000 บาทขึ้นไปต้องคำนวณอีกวิธีด้วยอัตรา 0.5% ของเงินได้พึงประเมิน แล้วเทียบกับภาษีแบบขั้นบันได ใช้ตัวที่สูงกว่า (ภาษีไม่เกิน 5,000 บาทได้รับยกเว้น) ดูเงื่อนไขล่าสุดที่หน้าเงินได้ขั้นต่ำของกรมสรรพากร

กำหนดเวลายื่นของแต่ละปีอยู่ที่ กำหนดยื่นภาษี

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

1. นับเงินเดือนอย่างเดียวและลืมรายได้พิเศษ แล้วคิดว่าไม่ต้องยื่น 90
2. ใช้เหมา 100,000 บาทซ้ำสองรอบ ทั้งที่ 40(1) และ 40(2) ใช้เพดานร่วมกัน
3. หักค่าใช้จ่ายจากดอกเบี้ยหรือเงินปันผล ซึ่งหักไม่ได้
4. ใช้อัตราเหมา 60% ของ 40(8) กับงานที่เป็น 40(2) จริง
5. ลืมนำดอกเบี้ยจำนวนมากหรือค่าเช่ามารวม เพราะระบบธนาคารหักภาษีไว้แล้ว ทั้งที่ยังต้องพิจารณาว่าต้องรวมยื่นหรือไม่

ก่อนยื่นแบบ ให้ลิสต์รายได้ทุกทางเป็นตารางสามคอลัมน์ ที่มา จำนวนเงิน และประเภทมาตรา 40 ที่คิดว่าเข้า แล้วตรวจกับคู่มือของปีภาษีนั้นหรือโทรสอบถามกรมสรรพากร 1161 ถ้ามีรายการที่จัดประเภทไม่ได้ เพราะการจัดประเภทคือฐานของทุกตัวเลขที่ตามมา