หนี้ครัวเรือน คืออะไร วัดจากอะไร และหนี้ก้อนใหญ่อยู่ตรงไหน

หนี้ครัวเรือน คือ หนี้ที่คนในฐานะครัวเรือนก่อไว้กับผู้ให้กู้ เช่น สินเชื่อบ้าน สินเชื่อรถ บัตรเครดิต หรือเงินกู้เพื่อการศึกษา ไม่รวมหนี้ของบริษัทหรือรัฐบาล ข่าวมักพูดถึงหนี้ครัวเรือนเป็นก้อนระดับประเทศ แล้ววัดเทียบกับ GDP เพื่อดูว่าภาระหนี้ของคนไทยหนักแค่ไหนเมื่อเทียบกับขนาดเศรษฐกิจ

ตัวเลขที่ยกมามาจากหน้าของธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) ที่เผยแพร่เมื่อกุมภาพันธ์และมิถุนายน 2566 จึงเป็นภาพของไตรมาส 1/2566 ตัวเลขล่าสุดเปลี่ยนไปแล้ว ก่อนอ้างอิงที่ไหนให้เปิดสถิติล่าสุดที่ bot.or.th อีกครั้ง

ตัวเลขหนี้ครัวเรือนที่เห็นในข่าวมาจากไหน

ธปท. อธิบายว่าสถิติ "เงินให้กู้ยืมแก่ภาคครัวเรือน" เป็นชุดที่ ธปท. เผยแพร่ และมักถูกใช้แทนคำว่า "หนี้ครัวเรือน" ทั้งที่สองชุดมีนิยามและความครอบคลุมต่างกัน

• หนี้ครัวเรือนตามนิยามสากล (BIS, IMF, OECD) ครอบคลุมเครื่องมือทางการเงินทุกชนิด ทั้งตราสารหนี้ เงินกู้ยืม และหนี้สินอื่น ที่ครัวเรือนมีต่อทุกภาคเศรษฐกิจทั้งในและต่างประเทศ
• ไทยยังไม่มีงบแสดงฐานะการเงินที่สมบูรณ์ตามระบบบัญชีประชาชาติ จึงใช้สถิติเงินให้กู้ยืมเป็นตัวแทนที่ใกล้เคียงที่สุด
• สถิติของไทยนับเฉพาะเงินต้น ไม่รวมดอกเบี้ยค้างรับ ขณะที่นิยามสากลของเงินกู้รวมดอกเบี้ยค้างด้วย

ผลคือตัวเลขไทยใกล้เคียงนิยามต่างประเทศ แต่ยังไม่ครอบคลุมเท่า จึงควรระวังเวลาเทียบกับสัดส่วนหนี้ครัวเรือนของประเทศอื่นแบบตรง ๆ

ธปท. เพิ่มผู้ให้กู้เข้ามา ตัวเลขจึงขยับ

เดือนมิถุนายน 2566 ธปท. ปรับความครอบคลุมสถิติ โดยเพิ่มข้อมูลจากกองทุนเงินให้กู้ยืมเพื่อการศึกษา (กยศ.) การเคหะแห่งชาติ พิโกไฟแนนซ์ และสหกรณ์ประเภทอื่นนอกจากสหกรณ์ออมทรัพย์ พร้อมปรับข้อมูลย้อนหลังถึงไตรมาส 1/2555 ผลต่อไตรมาส 1/2566 เป็นดังนี้

รายการ	ก่อนปรับปรุง	หลังปรับปรุง
ยอดคงค้างรวม	15.19 ล้านล้านบาท	15.96 ล้านล้านบาท
สัดส่วนต่อ GDP	ร้อยละ 86.3	ร้อยละ 90.6

สินเชื่อที่เพิ่มมากสุดจากการปรับครั้งนี้คือเงินกู้เพื่อการศึกษา จาก 2.1 แสนล้านบาท เป็น 6.96 แสนล้านบาท ซึ่งขยับจากประมาณร้อยละ 1 เป็นร้อยละ 4 ของยอดรวม บทเรียนข้อนี้ชัดมาก ตัวเลข "หนี้ครัวเรือนสูงขึ้น" บางครั้งมาจากการนับครอบคลุมขึ้น ไม่ใช่เพราะคนกู้เพิ่มทั้งหมด ถ้าสนใจเงินกู้การศึกษาโดยตรง ดูกองทุน กยศ. คืออะไร และวิธีคืนเงินในวิธีชำระหนี้ กยศ.

หนี้ก้อนใหญ่อยู่ตรงไหน

ตัวเลขแยกตามวัตถุประสงค์หลังปรับปรุง ณ ไตรมาส 1/2566 (หน่วยล้านบาท) จากหน้า ธปท. ได้ดังนี้

• เพื่อการอุปโภคบริโภคส่วนบุคคล 12,140,717 ในนั้นมี
  • ซื้ออสังหาริมทรัพย์หรือบ้าน 5,352,505
  • ซื้อหรือเช่าซื้อรถยนต์และรถจักรยานยนต์ 1,809,336
  • เพื่อการศึกษา 696,449
  • อุปโภคบริโภคส่วนบุคคลอื่น 4,282,427 ซึ่งรวมบัตรเครดิตและสินเชื่อส่วนบุคคลภายใต้การกำกับของ ธปท. 1,233,927
• เพื่อประกอบอาชีพ 2,897,568
• อื่น ๆ 922,015

สัดส่วนคร่าว ๆ จากตัวเลขข้างต้น (คำนวณเอง ไม่ใช่ตัวเลขที่ ธปท. ประกาศ) สินเชื่อบ้านคิดเป็นราวหนึ่งในสามของยอดรวม สินเชื่อรถราวร้อยละ 11 และบัตรเครดิตกับสินเชื่อส่วนบุคคลที่ ธปท. กำกับราวร้อยละ 8 ธปท. สรุปว่าโครงสร้างตามวัตถุประสงค์ยังใกล้เคียงเดิม และการกู้ซื้อบ้านยังเป็นก้อนหลัก

ข้อสังเกตสำหรับผู้อ่านคือหนี้ที่รู้สึกหนักในชีวิตประจำวัน เช่น บัตรเครดิต กลับเป็นส่วนไม่ใหญ่ที่สุดของยอดรวม เพราะดอกเบี้ยต่อปีของมันสูงกว่าสินเชื่อบ้านมาก ดูวิธีคิดได้ในดอกเบี้ยบัตรเครดิตคิดอย่างไร

แนวทางแก้หนี้ครัวเรือนของ ธปท. แยกลูกหนี้ 4 กลุ่ม

ข่าว ธปท. ฉบับที่ 7/2566 ลงวันที่ 14 กุมภาพันธ์ 2566 ระบุว่ามาตรการที่ผ่านมาส่วนใหญ่ช่วยผู้ได้รับผลกระทบจากโควิด-19 เป็นการแก้เฉพาะหน้า แนวทางใหม่จึงมองระยะยาวขึ้น และแบ่งลูกหนี้ที่ต้องเร่งแก้เป็น 4 กลุ่ม

1. หนี้เสียปัจจุบัน เร่งปรับโครงสร้างหนี้ ให้เจ้าหนี้มีบริการให้คำปรึกษา มีคนกลางช่วยไกล่เกลี่ย และผลักดันกฎหมายให้ลูกหนี้รายย่อยเข้าฟื้นฟูหรือขอล้มละลายได้ด้วยตนเอง
2. หนี้เรื้อรัง เริ่มจากหนี้บัตรกดเงินสดของลูกหนี้กลุ่มเปราะบาง เช่น ผู้สูงอายุที่มีปัญหาการเงินรุนแรง
3. หนี้ใหม่ที่เพิ่มเร็ว ออกเกณฑ์ให้เจ้าหนี้ปล่อยสินเชื่ออย่างรับผิดชอบ ดูความสามารถในการชำระ ให้ลูกหนี้มีเงินเหลือพอดำรงชีพ ส่งเสริมการคิดดอกเบี้ยตามความเสี่ยง และกระตุ้นการรีไฟแนนซ์ไปสู่ดอกเบี้ยที่ต่ำลง
4. หนี้ที่ยังไม่อยู่ในตัวเลขหนี้ครัวเรือน เช่น หนี้ กยศ. สินเชื่อสหกรณ์อื่น และหนี้นอกระบบ ติดตามให้ครอบคลุมขึ้น และใช้ข้อมูลพฤติกรรมการจ่ายเงินช่วยประเมินสินเชื่อ

ข่าวเดียวกันระบุว่า หากไม่ทำอะไรเพิ่ม คาดว่าหนี้ครัวเรือนจะสูงกว่าร้อยละ 80 ของ GDP ซึ่งเป็นระดับที่ควรเฝ้าระวัง และเน้นว่าการแก้ต้องทำให้ครบทุกช่วงของการเป็นหนี้ กับ "ถูกหลักการ" คือแก้ตรงจุด ไม่สร้างภาระเพิ่มให้ลูกหนี้ และไม่ลดโอกาสเข้าถึงสินเชื่อ

ตัวเลขใหญ่ของประเทศ ไม่ใช่ตัวชี้วัดครัวเรือนของคุณ

สัดส่วนร้อยละ 90.6 ของ GDP ไม่ได้แปลว่าทุกบ้านเป็นหนี้เท่ากัน บางครัวเรือนไม่มีหนี้ บางครัวเรือนผ่อนบ้านและรถพร้อมบัตรเครดิต ลองใช้เกณฑ์ง่าย ๆ ตรวจตัวเอง

ตัวอย่างสมมติ รายได้ครัวเรือนหลังหักภาษี 40,000 บาทต่อเดือน ค่างวดบ้าน 9,000 ค่างวดรถ 6,000 ขั้นต่ำบัตรเครดิตและผ่อนสินค้า 3,000 รวมค่างวด 18,000 บาท คิดเป็น 18,000 ÷ 40,000 = ร้อยละ 45 ของรายได้ ตัวเลขนี้ไม่มีเส้นแบ่งตายตัวที่ ธปท. ประกาศ แต่ยิ่งสัดส่วนสูง เงินเหลือสำหรับค่ากินอยู่และเหตุฉุกเฉินก็ยิ่งน้อย เป็นสัญญาณให้ทบทวนหนี้ก่อนก่อหนี้ใหม่

ถ้าเริ่มตึงมือ มีเครื่องมือให้ใช้ เช่น รวมหนี้ตามที่อธิบายในรวมหนี้ คืออะไร หรือรีไฟแนนซ์ตามเนื้อหาในรีไฟแนนซ์ คืออะไร แต่ละทางมีค่าใช้จ่ายและเงื่อนไข ต้องคำนวณก่อน ลำดับการเคลียร์หนี้ทั้งหมดอยู่ในวิธีปลดหนี้

ถ้าจ่ายไม่ไหว ควรทำอะไร

อย่าปล่อยให้ค้างจนถูกทวงหนี้ ติดต่อเจ้าหนี้ก่อนถึงกำหนดเพื่อขอปรับโครงสร้างหนี้ ซึ่งเป็นแนวคิดเดียวกับที่ ธปท. ผลักดันกับสถาบันการเงิน ถ้ามีหนี้นอกระบบ อ่านหนี้นอกระบบ อันตรายอย่างไร ก่อนตัดสินใจกู้เพิ่ม ส่วนข้อมูลสถิติและแนวทางทางการให้ติดตามที่เว็บไซต์ ธปท. (bot.or.th) บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำเฉพาะราย

เช็กลิสต์เก็บไว้ดู

• รวมค่างวดทุกบัญชีต่อเดือน เทียบกับรายได้หลังหักภาษี
• แยกหนี้ที่ดอกเบี้ยสูงออกมาก่อน เช่น บัตรเครดิตและบัตรกดเงินสด
• เงินสำรองฉุกเฉินพอกี่เดือนของค่าใช้จ่ายจำเป็น
• เจ้าหนี้รายไหนเปิดให้ขอปรับโครงสร้างหนี้หรือรีไฟแนนซ์ได้
• ตัวเลขสถิติที่อ้างถึง ระบุวันที่ไตรมาสไว้เสมอ