หุ้น IPO คือ อะไร จองซื้ออย่างไร และทำไมวันแรกราคาขึ้นได้ถึง 3 เท่า

หุ้น IPO คือหุ้นที่บริษัทเสนอขายต่อประชาชนเป็นครั้งแรก (Initial Public Offering) เพื่อระดมเงินไปใช้ในกิจการ และนำหุ้นเข้าซื้อขายในตลาดหลักทรัพย์ หลังจากนั้นใครก็ซื้อขายต่อได้ผ่านบริษัทหลักทรัพย์ ราคาจะไม่ถูกกำหนดโดยบริษัทอีกต่อไป แต่ถูกกำหนดโดยคนซื้อและคนขายในตลาดทุกวินาที

เรื่องที่มือใหม่ควรรู้ก่อนจองมีสามอย่าง คือบริษัทต้องผ่านอะไรก่อนมาถึงคุณ จองแล้วได้หุ้นเท่าไรจริง และราคาวันแรกขยับได้แค่ไหน ส่วนที่เหลือเป็นเรื่องของการอ่านเอกสารและการคำนวณ ซึ่งมีตัวอย่างสมมติให้ตามได้ด้านล่าง

บริษัทต้องใช้เวลาเตรียมตัวนานแค่ไหนก่อนมาขายหุ้นให้คุณ

ตามข้อมูลของ SET การนำบริษัทเข้าจดทะเบียนแบ่งเป็น 5 ขั้นหลัก คือเตรียมความพร้อม แปรสภาพเป็นบริษัทมหาชนจำกัด ขออนุมัติและเสนอขายหุ้น IPO และวันแรกที่ซื้อขาย ไทม์ไลน์ที่ SET แสดงเริ่มตั้งแต่ 18 ถึง 24 เดือนก่อนยื่นขอ

ช่วงเวลา	สิ่งที่บริษัททำ
18 ถึง 24 เดือนก่อนยื่น	ทบทวนธุรกิจและเกณฑ์ แต่งตั้งที่ปรึกษาทางการเงิน (FA) ที่ ก.ล.ต. อนุญาต ปรับโครงสร้างการถือหุ้นไม่ให้ขัดกับผลประโยชน์
12 เดือนก่อนยื่น	แต่งตั้งผู้สอบบัญชีที่ ก.ล.ต. อนุญาต ปรับระบบบัญชี ซ้อมจัดทำงบการเงินอย่างน้อย 2 ไตรมาส ตั้งผู้ตรวจสอบภายในและคณะกรรมการตรวจสอบ
6 เดือนก่อนยื่น	ปรึกษา ก.ล.ต. และ SET ในประเด็นสำคัญล่วงหน้า เตรียมเอกสาร
1 ถึง 2 เดือนก่อนยื่น	แปรสภาพเป็นบริษัทมหาชน ตั้งกองทุนสำรองเลี้ยงชีพ แต่งตั้งนายทะเบียนหลักทรัพย์
ยื่นแล้ว	ยื่นคำขอจดทะเบียนกับ SET และคำขอเสนอขายกับ ก.ล.ต. SET ระบุช่วงพิจารณาและตรวจสถานที่ราว 120 บวก 45 วัน

ตัวเลขนี้ทำให้เห็นว่าบริษัทที่จองได้ผ่านการตรวจสอบหลายชั้น แต่ผ่านการตรวจไม่ได้แปลว่าราคาเสนอขายถูกหรือหุ้นจะขึ้น ผู้ตรวจดูความครบถ้วนของข้อมูลและความพร้อมของบริษัท ไม่ได้ประเมินว่าหุ้นราคาเท่านี้คุ้มหรือไม่ การตัดสินว่าราคาเหมาะสมเป็นหน้าที่ของผู้ลงทุน

ที่ปรึกษาทางการเงินทำหน้าที่ตรวจสอบข้อมูลของบริษัท โดยเน้นโครงสร้างผู้ถือหุ้น รายการระหว่างกัน ระบบควบคุมภายใน และงบการเงิน ตามที่ SET อธิบาย ส่วนผู้จัดจำหน่าย (underwriter) คือผู้ทำหน้าที่กระจายหุ้นและรับประกันการขายตามที่ตกลง

จองซื้อผ่านใคร และทำไมได้หุ้นน้อยกว่าที่จอง

ผู้ลงทุนรายย่อยจองผ่านผู้จัดจำหน่ายหรือตัวแทนที่ระบุในหนังสือชี้ชวน ซึ่งมักเป็นบริษัทหลักทรัพย์และธนาคาร แต่ละดีลระบุช่วงวันจองซื้อ จำนวนจองขั้นต่ำ วิธีชำระเงิน และวิธีจัดสรรแตกต่างกัน คุณต้องอ่านเงื่อนไขของดีลนั้นโดยตรง ไม่มีกติกากลางที่ใช้ได้กับทุกดีล

เหตุที่ได้หุ้นไม่เต็มจำนวนคือหุ้นที่เสนอขายมีจำกัด ถ้าคนจองรวมกันมากกว่าจำนวนหุ้น ผู้จัดจำหน่ายต้องจัดสรรตามหลักเกณฑ์ที่ประกาศไว้ ส่วนที่เหลือคืนเงิน

ตัวอย่างสมมติ ดีลเสนอขาย 100 ล้านหุ้น แบ่งให้รายย่อย 20 ล้านหุ้น ราคา IPO 10 บาท มีผู้จองฝั่งรายย่อยรวม 80 ล้านหุ้น เท่ากับจองเกินกำหนด 4 เท่า ถ้าคุณจอง 10,000 หุ้นและจัดสรรแบบสัดส่วนเท่า ๆ กัน คุณได้ราว 2,500 หุ้น (20 ÷ 80 × 10,000) เงินที่คืนคือ 7,500 หุ้น × 10 บาท = 75,000 บาท

รายการ	จำนวน
จอง	10,000 หุ้น เป็นเงิน 100,000 บาท
ได้รับจัดสรร (สมมติ)	2,500 หุ้น เป็นเงิน 25,000 บาท
เงินที่ต้องได้คืน	75,000 บาท

หลักเกณฑ์จัดสรรจริงมีหลายแบบ บางดีลให้สิทธิรายเล็กก่อน บางดีลแบ่งตามสัดส่วนหรือคัดเลือก ตรวจวิธีของดีลนั้นในหนังสือชี้ชวนหรือประกาศของผู้จัดจำหน่าย อย่าคาดว่ารายใหญ่จองได้เท่าไร คุณจะได้เท่านั้น

วันแรกซื้อขาย กรอบราคา 3 เท่าหมายความว่าอะไร

ตามข้อมูลของ SET หุ้น IPO ในวันทำการแรกที่ซื้อขายมีกรอบราคาสูงสุดไม่เกิน 3 เท่าของราคา IPO และต่ำสุดไม่ต่ำกว่า 0.01 บาท กรอบนี้ใช้จนกว่าจะมีราคาซื้อขายจริง จากนั้นวันทำการถัดไปจึงใช้กรอบ 30% จากราคาปิดวันก่อนหน้า

ขั้น	กรอบราคา	ตัวอย่างสมมติ ราคา IPO 10 บาท
วันแรก จนกว่าจะมีราคาซื้อขายจริง	ไม่เกิน 3 เท่าของราคา IPO	เพดาน 30 บาท
วันถัดไป	ไม่เกิน 30% จากราคาปิดวันก่อน	ถ้าปิดที่ 14 บาท เพดาน 18.20 บาท พื้น 9.80 บาท

กรอบ 3 เท่าไม่ได้แปลว่าหุ้นจะไปถึงเพดาน เป็นเพียงขอบเขตที่ตลาดยอมให้ราคาเปิดไปได้ในวันที่ยังไม่มีราคาอ้างอิง ผู้ลงทุนวันแรกจึงเจอราคาที่ขยับแรงทั้งขึ้นและลง และต้องระวังเรื่องช่วงราคา (tick) ซึ่งระดับราคา 10 บาทแต่ต่ำกว่า 25 บาทขยับทีละ 0.10 บาท ส่วน 25 บาทแต่ต่ำกว่า 100 บาทขยับทีละ 0.25 บาท

ตัวอย่างสมมติสามกรณีหลังเข้าตลาด สมมติคุณได้รับจัดสรร 2,500 หุ้นที่ราคา 10 บาท เงินลงทุน 25,000 บาท

กรณี	ราคา ณ เวลาที่ขาย	มูลค่าหุ้น	กำไรหรือขาดทุนก่อนต้นทุน
ตลาดรับดี	14.00 บาท	35,000 บาท	+10,000 บาท
ใกล้ราคาจอง	10.00 บาท	25,000 บาท	0 บาท
ตลาดไม่รับ	8.00 บาท	20,000 บาท	−5,000 บาท

ยังไม่รวมค่าคอมมิชชันตอนขาย ซึ่งขึ้นกับบริษัทหลักทรัพย์ของคุณ รายละเอียดการคิดต้นทุนอยู่ในบทความ ซื้อหุ้นขั้นต่ำเท่าไหร่ การจองหุ้นที่ราคาวันแรกสูงกว่าจองจึงเป็นผลลัพธ์ที่เกิดได้ ไม่ใช่ผลที่ตลาดมอบให้ทุกดีล

ตั้งราคา IPO จากอะไร และคุณตรวจว่าแพงไปได้อย่างไร

ราคาเสนอขายมาจากการตกลงระหว่างบริษัทกับผู้จัดจำหน่าย โดยดูกำไรของบริษัท การเติบโต และราคาของบริษัทคู่เทียบในตลาด ผู้ลงทุนรายย่อยไม่มีส่วนต่อรอง แต่ตรวจความสมเหตุสมผลเองได้ในสามขั้น

1. หาค่ากำไรต่อหุ้น (EPS) ล่าสุดจากหนังสือชี้ชวน โดยใช้จำนวนหุ้นหลังเสนอขาย ไม่ใช่ก่อนเสนอขาย เพราะหุ้นใหม่ทำให้กำไรต่อหุ้นลดลง
2. คำนวณ P/E = ราคา IPO ÷ EPS ตัวอย่างสมมติ ราคา 10 บาท EPS 0.80 บาท P/E = 12.5 เท่า
3. เทียบกับ P/E ของหุ้นธุรกิจเดียวกันที่อยู่ในตลาดแล้ว ถ้าหุ้น IPO มี P/E สูงกว่าคู่เทียบมาก ต้องมีเหตุผลรองรับ เช่น การเติบโตที่เร็วกว่าอย่างมีหลักฐาน

อ่านวิธีใช้ P/E ได้ที่ P/E คืออะไร ข้อควรระวังคือ EPS ของบริษัทที่เพิ่งโตแรงอาจไม่คงที่ และบริษัทที่ขาดทุนไม่มี P/E ให้เทียบ ต้องดูตัวชี้วัดอื่นแทน

หนังสือชี้ชวนหน้าไหนที่ควรอ่านก่อนโอนเงิน

หนังสือชี้ชวน (prospectus) คือเอกสารเสนอขายที่ระบุรายละเอียดของหลักทรัพย์ตามที่ SET นิยามไว้ในคำศัพท์ เอกสารหนาเป็นร้อยหน้า คุณไม่ต้องอ่านทั้งหมด แต่ให้ไล่ดู 6 จุดนี้

จุดที่ต้องหา	สิ่งที่ต้องรู้	สัญญาณที่ควรสะดุด
วัตถุประสงค์การใช้เงิน	เงินที่ระดมไปใช้ทำอะไร	ส่วนใหญ่ไปชำระหนี้หรือให้ผู้ถือหุ้นเดิมขายหุ้นออก
สัดส่วนหุ้นที่ขายเพิ่มกับที่ผู้ถือหุ้นเดิมขาย	หุ้นใหม่เข้าบริษัทเท่าไร หุ้นเดิมขายออกเท่าไร	ผู้ถือหุ้นใหญ่ขายออกสัดส่วนสูง
โครงสร้างผู้ถือหุ้นหลังเข้าตลาด	ใครคุมเสียง	ผู้ถือหุ้นใหญ่รายเดียวคุมเกินครึ่งโดยไม่มีกลไกถ่วงดุล
ข้อห้ามขายหุ้นของผู้ถือหุ้นใหญ่ (lock-up)	ห้ามขายกี่เดือนหลังเข้าตลาด	ไม่มี หรือสั้นมาก
งบการเงิน 3 ปี	รายได้ กำไร กระแสเงินสดต่อเนื่องหรือไม่	กำไรพุ่งในปีล่าสุดปีเดียว
ความเสี่ยงของธุรกิจ	ลูกค้าหรือซัพพลายเออร์รายใหญ่รายเดียวมีสัดส่วนเท่าไร	พึ่งพาลูกค้ารายเดียวเกินครึ่งของรายได้

ข้อที่สองกับสามบอกว่าใครได้เงินจากการขายหุ้นครั้งนี้ ถ้าเงินส่วนใหญ่เข้ากระเป๋าผู้ถือหุ้นเดิม บริษัทไม่ได้รับทุนไปขยายกิจการเท่าที่ชื่อ "ระดมทุน" สื่อ ซึ่งไม่ผิดกติกา แต่เป็นข้อมูลที่ควรรู้ก่อนตัดสินใจ

IPO ต่างจากการซื้อหุ้นปกติ ตรงไหนที่ต้องระวังเพิ่ม

หุ้นที่ซื้อขายอยู่แล้วมีประวัติราคาและข้อมูลต่อเนื่องให้เทียบ ส่วนหุ้น IPO ไม่มีประวัติราคาตลาด ผู้ลงทุนจึงใช้ตัวเลขในเอกสารเสนอขายเป็นฐานเกือบทั้งหมด ข้อแตกต่างที่กระทบการตัดสินใจมีดังนี้

ประเด็น	หุ้นที่ซื้อขายอยู่แล้ว	หุ้น IPO
ราคาอ้างอิง	ราคาปิดวันก่อน	ราคา IPO ที่ตั้งโดยบริษัทและผู้จัดจำหน่าย
กรอบราคาวันแรก	30% จากราคาปิดก่อนหน้า	สูงสุด 3 เท่าของราคา IPO จนมีราคาซื้อขายจริง
จำนวนหุ้นที่ซื้อได้	ตามเงินและสภาพคล่อง	ตามผลการจัดสรร
ข้อมูลประกอบ	งบการเงินหลายปีและข่าวสาร	หนังสือชี้ชวนและงบก่อนเข้าตลาด

ถ้ายังไม่เคยซื้อหุ้นมาก่อน ควรเรียนรู้พื้นฐานจาก หุ้นคืออะไร และเตรียมบัญชีให้พร้อมก่อนช่วงจอง ดูขั้นตอนเอกสารที่ วิธีเปิดบัญชีหุ้น เพราะการเปิดบัญชีใช้เวลา และการจองต้องมีบัญชีกับผู้จัดจำหน่ายหรือตัวแทนที่ระบุ

ถ้าต้องตัดสินใจจองรอบหน้า

ทำตามลำดับนี้ และถ้าข้อใดตอบไม่ได้ ให้ข้ามดีลนั้นไปก่อน

1. หาหนังสือชี้ชวนฉบับล่าสุดและอ่านวัตถุประสงค์การใช้เงิน ผู้ถือหุ้นที่ขายออก และข้อห้ามขายหุ้น
2. คำนวณ P/E ที่ราคา IPO เทียบกับหุ้นคู่เทียบ 2 ถึง 3 ตัวในตลาด
3. ตรวจวันจอง วิธีชำระ จำนวนจองขั้นต่ำ และวันคืนเงินกับผู้จัดจำหน่ายที่คุณใช้
4. กำหนดเงินจองเป็นเงินเย็นที่ไม่กระทบค่าใช้จ่ายถ้าเงินติดอยู่หลายวัน และตั้งใจไว้ล่วงหน้าว่าถ้าราคาลงต่ำกว่าราคาจองเท่าไรคุณจะทำอย่างไร
5. ตรวจรายละเอียดเฉพาะดีลกับผู้จัดจำหน่าย หรือถามบริษัทหลักทรัพย์ที่คุณใช้ และอ่านประกาศบนระบบของ ก.ล.ต. และ SET

ข้อมูลนี้ไม่ได้แนะนำให้จองหุ้นตัวใด หากต้องใช้เงินก้อนใหญ่ ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญทางการเงินที่ได้รับใบอนุญาตก่อน อ่านเรื่องความเสี่ยงที่ ความเสี่ยงของการลงทุน ประกอบด้วย