บำเหน็จบำนาญข้าราชการ สูตรคำนวณและวิธีเลือกอย่างไรให้เหมาะ

ข้าราชการที่ใกล้พ้นจากราชการต้องตัดสินใจเรื่องเดียวที่แก้ภายหลังได้ยาก คือรับเงินก้อนเป็นบำเหน็จ หรือรับเงินรายเดือนเป็นบำนาญ สองทางนี้คำนวณจากเงินเดือนและจำนวนปีราชการเหมือนกัน แต่ผลลัพธ์ต่างกันหลายล้านบาทในบางกรณี และสูตรของสมาชิก กบข. ไม่เหมือนสูตรของผู้ที่ไม่ได้เป็นสมาชิก

ก่อนคำนวณ ต้องรู้ว่าคุณอยู่กฎหมายฉบับไหน

ข้าราชการแบ่งตามกฎหมายที่ใช้คำนวณ ได้สองกลุ่ม กลุ่มแรกคือผู้ที่ไม่ได้เป็นสมาชิก กองทุนบำเหน็จบำนาญข้าราชการ (กบข.) ใช้ พ.ร.บ.บำเหน็จบำนาญข้าราชการ พ.ศ. 2494 กลุ่มที่สองคือสมาชิก กบข. ใช้ พ.ร.บ.กองทุนบำเหน็จบำนาญข้าราชการ พ.ศ. 2539 ถ้าไม่แน่ใจว่าตัวเองอยู่กลุ่มไหน ให้ดูสลิปเงินเดือน หากมีรายการหักเงินสะสม กบข. ทุกเดือน คุณเป็นสมาชิก

สูตรของสองกลุ่ม

ตามคำชี้แจงของกรมบัญชีกลางที่สื่อรายงานซ้ำเมื่อมีข่าวลือสูตรใหม่ สูตรบำนาญเป็นดังนี้

กลุ่ม	ฐานเงินเดือน	สูตรบำนาญรายเดือน	เพดาน
ไม่เป็นสมาชิก กบข.	เงินเดือนเดือนสุดท้าย	เงินเดือน × เวลาราชการ ÷ 50	ไม่เกินเงินเดือนเดือนสุดท้าย
เป็นสมาชิก กบข.	ค่าเฉลี่ยเงินเดือน 60 เดือนสุดท้าย	ค่าเฉลี่ย × เวลาราชการ ÷ 50	ไม่เกิน 70% ของค่าเฉลี่ยนั้น

บำเหน็จทั้งสองกลุ่มคิดตรงไปตรงมา คือเงินเดือนคูณจำนวนปีราชการ เช่น เงินเดือน 50,000 บาท รับราชการ 30 ปี ได้บำเหน็จ 1,500,000 บาท

ส่วนเวลาราชการที่ใช้คูณ มีกติกาเรื่องเศษของปีและการนับเวลาทวีคูณในบางกรณี ให้ถามส่วนราชการต้นสังกัดว่านับของคุณกี่ปีกี่เดือน เพราะต่างกันครึ่งปีอาจต่างกันหลายร้อยบาทต่อเดือน

ตัวอย่างสมมติ เงินเดือน 50,000 บาท รับราชการ 30 ปี

ใช้ตัวอย่างเดียวกับที่ Thai PBS นำเสนอ และสมมติว่าค่าเฉลี่ย 60 เดือนสุดท้ายเท่ากับ 50,000 บาทเพื่อให้เทียบง่าย

ทางเลือก	วิธีคิด	ผลลัพธ์
บำเหน็จ	50,000 × 30	1,500,000 บาท ครั้งเดียว
บำนาญ	50,000 × 30 ÷ 50	30,000 บาทต่อเดือน
เพดานบำนาญของสมาชิก กบข.	70% × 50,000	35,000 บาทต่อเดือน (ไม่ชนเพดานในตัวอย่างนี้)

สังเกตว่าบำนาญ 30,000 บาท คิดเป็น 60% ของเงินเดือน เมื่อรับตลอดปี ปีละ 360,000 บาท เงินบำเหน็จ 1,500,000 บาทเท่ากับบำนาญราว 4.2 ปีเท่านั้น (1,500,000 ÷ 360,000) ถ้าคุณคาดว่าจะมีชีวิตหลังเกษียณเกินห้าปี ตัวเลขบำนาญจึงมากกว่าอย่างชัดเจน ก่อนนับเรื่องเงินประเดิม เงินชดเชย และสิทธิรักษาพยาบาลที่ได้เพิ่ม

ตัวอย่างอีกชุด ข้าราชการที่รับราชการ 36 ปี เงินเดือนเฉลี่ย 60 เดือนสุดท้าย 40,000 บาท ใช้สูตรได้ 40,000 × 36 ÷ 50 = 28,800 บาท เพดาน 70% ของ 40,000 เท่ากับ 28,000 บาท ผลคือต้องถูกจำกัดที่ 28,000 บาท ไม่ใช่ 28,800 บาท เพราะบำนาญของสมาชิก กบข. ถูกจำกัดที่ 70% แม้รับราชการนานกว่า 35 ปี การรับราชการเพิ่มหลังจุดนี้จึงไม่ทำให้บำนาญเพิ่มตามสูตร

ฐานเงินเดือนที่ต่างกัน ทำให้ปีสุดท้ายมีน้ำหนักไม่เท่ากัน

ความต่างที่คนมักมองข้ามคือฐาน ผู้ไม่เป็นสมาชิก กบข. ใช้เงินเดือนเดือนสุดท้าย เงินเดือนที่ขยับขึ้นในรอบประเมินปีสุดท้ายจึงส่งผลเต็มต่อบำนาญ ส่วนสมาชิก กบข. ใช้ค่าเฉลี่ย 60 เดือนสุดท้าย การขึ้นเงินเดือนเดือนท้ายมีผลเจือจางลง

ตัวอย่างสมมติ ข้าราชการสองคนรับราชการ 30 ปีเท่ากัน เงินเดือนช่วง 59 เดือนแรกของห้าปีสุดท้ายอยู่ที่ 48,000 บาท แล้วเดือนสุดท้ายขึ้นเป็น 52,000 บาท

• คนที่ไม่เป็นสมาชิก กบข. ใช้ 52,000 × 30 ÷ 50 = 31,200 บาทต่อเดือน
• สมาชิก กบข. ใช้ค่าเฉลี่ยราว 48,067 บาท ได้ราว 48,067 × 30 ÷ 50 = 28,840 บาทต่อเดือน

ส่วนต่างราว 2,360 บาทต่อเดือน ไม่ได้แปลว่าสูตรแรกดีกว่าเสมอไป เพราะสมาชิก กบข. มีเงินสะสม เงินสมทบ ผลตอบแทน และเงินชดเชยอีกก้อนที่ไม่มีในระบบเดิม เปรียบเทียบสองกลุ่มจึงต้องรวมกองทุนด้วย ไม่ใช่ดูเฉพาะบำนาญรายเดือน

เงื่อนไขอายุราชการที่กำหนดว่าเลือกได้หรือไม่

ไม่ใช่ทุกคนที่เลือกได้ สิทธิขึ้นอยู่กับเหตุที่ออกและอายุราชการ ตามที่ Thai PBS สรุปไว้ ซึ่งเป็นแหล่งรอง ควรยืนยันตัวเลขกับส่วนราชการอีกรอบ

เหตุที่พ้นจากราชการ	อายุราชการ	สิทธิ
ลาออก	25 ปีขึ้นไป	เลือกบำเหน็จหรือบำนาญได้
ลาออก	10 ปีแต่ไม่ถึง 25 ปี	บำเหน็จอย่างเดียว
ลาออก	ไม่ถึง 10 ปี	ไม่ได้ทั้งสองอย่าง (สมาชิก กบข. ยังได้เงินกองทุนของตน)
เกษียณอายุ ครบ 60 ปี ทุพพลภาพ หรือถูกยุบตำแหน่ง	10 ปีขึ้นไป	เลือกบำเหน็จหรือบำนาญได้
กรณีเดียวกัน	1 ปีแต่ไม่ถึง 10 ปี	บำเหน็จอย่างเดียว

เห็นได้ว่าการลาออกก่อนครบ 25 ปีตัดบำนาญออกไปทันที คนที่คิดลาออกที่ปีที่ 24 ควรคำนวณดูก่อนว่าการรออีกหนึ่งปีคุ้มกว่าหรือไม่ ตัวอย่างสมมติ ข้าราชการเงินเดือน 45,000 บาท อายุราชการ 24 ปี หากลาออกจะได้บำเหน็จ 45,000 × 24 = 1,080,000 บาท หากทำงานต่ออีกปี มีสิทธิเลือกบำนาญ 45,000 × 25 ÷ 50 = 22,500 บาทต่อเดือน เงินบำนาญหนึ่งปีเท่ากับ 270,000 บาท การรออีก 12 เดือนจึงให้สิทธิรายได้ตลอดชีวิตแทนที่จะเป็นเงินก้อน

จุดคุ้มทุนระหว่างบำเหน็จกับบำนาญ

วิธีคิดที่ใช้ได้กับทุกกรณีคือหาจำนวนปีที่บำนาญสะสมเท่าบำเหน็จ แล้วถามว่าคุณคาดว่าจะรับนานกว่านั้นหรือไม่ สูตรคือ บำเหน็จ หารด้วย บำนาญต่อปี

ตัวอย่างสมมติ เงินเดือน 50,000 บาท รับราชการ 30 ปี ได้บำเหน็จ 1,500,000 บาท และบำนาญ 360,000 บาทต่อปี จุดคุ้มทุนอยู่ที่ประมาณ 4.2 ปี ถ้าเกษียณที่ 60 ปี จุดนี้คือราว 64 ปีกับ 2 เดือน หลังจากนั้นบำนาญคือส่วนเพิ่ม ไม่ใช่ต้นทุน หากรับถึงอายุ 80 ปี บำนาญรวม 7,200,000 บาท เทียบบำเหน็จ 1,500,000 บาท ต่างกัน 5,700,000 บาท โดยยังไม่ได้ปรับเงินเฟ้อ

การคิดแบบนี้ไม่รวมสิ่งที่บำเหน็จทำได้ คือถ้านำเงินก้อนไปลงทุนแล้วได้ผลตอบแทน ตัวเลขอาจต่างไป แต่ผลตอบแทนไม่การันตี ส่วนบำนาญเป็นรายได้ที่คาดเดาได้ ใครที่ต้องการความแน่นอนเพื่อจ่ายค่ากินอยู่ประจำเดือน บำนาญเหมาะกว่า ใครที่มีเงินออมอื่นเพียงพอและอยากให้ทายาทรับเงินก้อน อาจชั่งใจต่างจากนี้

เงินพิเศษที่ติดมากับการเลือกบำนาญ

สมาชิก กบข. ที่เลือกบำนาญจะได้เงินสองก้อนเพิ่มจากกองทุน คือ เงินประเดิม (ถ้ามี) และเงินชดเชย นอกจากเงินสะสม เงินสมทบ และผลตอบแทน ตามคำถามพบบ่อยของ กบข. ส่วนผู้เลือกบำเหน็จไม่ได้เงินสองรายการนี้ ถ้าคุณเปรียบเทียบสองทางโดยดูเฉพาะบำเหน็จกับบำนาญ จะประเมินคุณค่าของบำนาญต่ำเกินไป

เมื่อออกจากกองทุน คุณต้องยื่นเอกสารเพื่อรับเงิน หน้าสิทธิของ กบข. ระบุสำหรับผู้เลือกบำนาญว่าต้องมีแบบฟอร์มของกองทุนและสำเนาหนังสือสั่งจ่ายบำนาญ เตรียมเอกสารให้ครบจะไม่ต้องรอเงินนาน

เรื่องการลงทุนของเงินสะสมก่อนถึงวันนี้ อ่านเพิ่มที่ กบข. คืออะไร และภาพรวมระบบบำนาญของคนทำงานทุกกลุ่มอยู่ที่ เงินบำนาญ คืออะไร

ปีสุดท้ายก่อนพ้นราชการ ควรทำอะไรบ้าง

อย่ารอถึงเดือนสุดท้ายแล้วค่อยถามหาตัวเลข ช่วง 12 เดือนก่อนพ้นราชการ ให้ตรวจประวัติเวลาราชการในระบบว่ามีช่วงลาศึกษา ลาไม่รับเงินเดือน หรือเวลาที่ไม่นับรวมหรือไม่ เพราะสิ่งเหล่านี้กระทบจำนวนปีที่ใช้คูณ ถ้าพบความคลาดเคลื่อน การแก้ไขตอนยังรับราชการอยู่ง่ายกว่าหลังออก

ช่วง 6 เดือนก่อนพ้นราชการ ขอประมาณการบำเหน็จและบำนาญจากต้นสังกัด แล้วทำตารางเทียบสองทางตามตัวอย่างข้างบน พร้อมสอบถามยอดเงินประเดิมและเงินชดเชยของ กบข. ถ้ามีคู่สมรส ให้พูดคุยก่อนเซ็น เพราะการเลือกกระทบรายได้ของครอบครัวไปอีกหลายปี

ข่าวลือสูตรหาร 30

ช่วงที่ผ่านมามีข่าวแชร์ว่ากฎหมายใหม่จะเปลี่ยนสูตรเป็นหาร 30 ทำให้บำนาญสูงขึ้น กรมบัญชีกลางชี้แจงผ่านสื่อว่าไม่เป็นความจริง สูตรยังเป็นหาร 50 และไม่มีนโยบายเปลี่ยนเรื่องเงินช่วยค่าครองชีพผู้รับบำนาญ (ช.ค.บ.) ตามที่รายงานโดย กรุงเทพธุรกิจและการตรวจสอบข่าวของ MGR Online

หลักง่าย ๆ คือถ้าเห็นข่าวบอกว่าสิทธิจะเพิ่ม ให้ตามไปอ่านหนังสือเวียนหรือประกาศของกรมบัญชีกลางก่อนวางแผนการเงินตามข่าว

ภาษีและค่าใช้จ่ายหลังเกษียณ

บำนาญเป็นเงินได้ ต้องดูเรื่องภาษีตามเกณฑ์เงินได้พึงประเมิน กรมสรรพากรระบุในข้อหารือว่า ผู้มีอายุ 65 ปีขึ้นไปได้รับยกเว้นเงินได้ 190,000 บาท โดยใช้สิทธิตอนยื่นแบบประจำปี การหักภาษี ณ ที่จ่ายรายเดือนไม่ได้นำมาคิด ผู้รับบำนาญจึงอาจต้องยื่นขอคืนเอง คำหารือนี้เป็นข้อมูลเก่า ให้ตรวจเกณฑ์ปัจจุบันกับสรรพากร อ่านขั้นตอนขอคืนที่ ขอคืนภาษี

เรื่องสิทธิรักษาพยาบาล ผู้รับบำนาญยังคงสิทธิสำหรับตนเองและครอบครัวตามระเบียบ ซึ่งเป็นข้อได้เปรียบเมื่อเทียบกับผู้เกษียณจากเอกชนที่ต้องหาประกันสุขภาพเอง ถ้าคู่สมรสไม่อยู่ในระบบนี้ ให้ดู ประกันสุขภาพผู้สูงอายุ เสริม

แผนการเงินหลังเกษียณทั้งก้อน เช่น รายจ่ายต่อเดือนและเงินสำรอง อยู่ที่ วางแผนเกษียณ

คำนวณก่อนยื่นด้วยลำดับนี้

1. ขอหนังสือรับรองเวลาราชการและฐานเงินเดือนจากต้นสังกัด
2. ตรวจว่าคุณอยู่กลุ่มสมาชิก กบข. หรือไม่ แล้วเลือกสูตรให้ถูก
3. คำนวณบำเหน็จและบำนาญเทียบ ใส่เงินประเดิมและเงินชดเชย (ถ้ามี) เข้าไปด้วย
4. ถามตัวเองว่า รายจ่ายจำเป็นต่อเดือนเท่าไร บำนาญครอบคลุมกี่เปอร์เซ็นต์ และมีหนี้ที่ต้องปิดไหม
5. ถ้ายังเหลือข้อสงสัย ให้ยื่นถามกรมบัญชีกลางหรือส่วนราชการต้นสังกัดเป็นหนังสือก่อนลงชื่อเลือก

ถ้าคุณมีอายุราชการเกิน 25 ปี และไม่มีหนี้ก้อนใหญ่ บำนาญมักเป็นทางที่คุ้มกว่า แต่การตัดสินใจสุดท้ายควรทำร่วมกับที่ปรึกษาการเงินและยืนยันสูตรกับกรมบัญชีกลางที่สายด่วน 0 2127 7000