เงินบำนาญ คือ อะไร มาจากไหนได้บ้างและจ่ายนานแค่ไหน

เงินบำนาญคือเงินที่จ่ายให้เป็นงวดต่อเนื่อง ส่วนใหญ่เดือนละครั้ง หลังคุณเลิกทำงานหรือถึงอายุที่กำหนด คำนี้ต่างจากเงินบำเหน็จที่จ่ายครั้งเดียว ความต่างฟังดูเล็ก แต่ตอนตัดสินใจจริงมีผลมาก เงินก้อนใหญ่ใช้หมดได้ภายในไม่กี่ปี ส่วนเงินรายเดือนเล็กกว่า แต่มาทุกเดือนไปจนสิ้นสุดเงื่อนไข

ในไทยไม่มีบำนาญก้อนเดียวที่ทุกคนได้เหมือนกัน คุณจะได้อะไรขึ้นอยู่กับว่าเคยทำงานในระบบไหน ส่งเงินเข้ากองทุนอะไรไว้ และเลือกซื้ออะไรเพิ่มเอง

บำนาญในไทยแยกตามระบบที่คุณอยู่

วิธีไล่ที่เร็วที่สุดคือถามว่า "ตอนทำงาน เงินสมทบหรือเงินสะสมของฉันเข้าที่ไหน" คำตอบนั้นบอกว่ามีบำนาญจากแหล่งใด

ระบบ	ใครอยู่ในระบบ	ได้เป็นบำนาญเมื่อใด	จุดสังเกต
ประกันสังคม	ผู้ประกันตนมาตรา 33, 39 และ 40 ตามเงื่อนไข	อายุ 55 ปีและส่งเงินสมทบครบ 180 เดือน	ไม่ครบ 180 เดือนได้เป็นเงินก้อน
บำเหน็จบำนาญข้าราชการ	ข้าราชการ	ตามอายุราชการและเหตุที่ออก	สมาชิก กบข. ใช้สูตรอีกชุด
กบข.	ข้าราชการที่เป็นสมาชิก	ตามสิทธิเมื่อพ้นราชการ	ผู้เลือกบำนาญได้เงินประเดิมและเงินชดเชยเพิ่ม
กองทุนการออมแห่งชาติ (กอช.)	อายุ 15 ถึง 60 ปี ที่ไม่ได้อยู่ในระบบอื่นตามเงื่อนไข	อายุ 60 ปี	รัฐสมทบตามช่วงอายุ
ประกันชีวิตแบบบำนาญ	ใครก็ซื้อได้	ตามกรมธรรม์ เช่น เริ่มที่อายุ 55 ปี	ลดหย่อนภาษีได้ตามเกณฑ์

กองทุนสำรองเลี้ยงชีพ (PVD) ไม่ได้จ่ายเป็นบำนาญโดยปริยาย คุณได้เงินสะสมและสมทบพร้อมผลตอบแทนเป็นก้อน ถ้าอยากได้เป็นงวดต้องไปจัดการเองหรือซื้อผลิตภัณฑ์รองรับ ดูรายละเอียดที่ กองทุนสำรองเลี้ยงชีพ

บำนาญประกันสังคม ตัวเลขจริงเป็นอย่างไร

สำนักงานประกันสังคมกำหนดให้ผู้ประกันตนที่ส่งเงินสมทบครบ 180 เดือนและอายุ 55 ปีบริบูรณ์ มีสิทธิรับบำนาญชราภาพเป็นรายเดือนตลอดชีวิต จำนวนเงินเท่ากับ 20% ของค่าจ้างเฉลี่ยในช่วง 60 เดือนสุดท้าย และเพิ่มอีก 1.5 จุดสำหรับทุก 12 เดือนที่ส่งเกิน 180 เดือน

ตัวอย่างจากสำนักงาน ค่าจ้างเฉลี่ย 15,000 บาท ส่งมา 240 เดือน ได้ 27.5% เท่ากับ 4,125 บาทต่อเดือน (20% บวก 1.5 จุดอีก 5 รอบ รอบละ 12 เดือน ได้เพิ่ม 7.5 จุด) ฐานค่าจ้างที่ใช้คำนวณมีเพดาน คนที่เงินเดือนสูงจึงไม่ได้บำนาญเป็นสัดส่วนของเงินเดือนเต็ม ใครประเมินรายได้เกษียณจากเงินเดือนก่อนเกษียณมักพบว่าบำนาญส่วนนี้เล็กกว่าที่คิด ให้ตรวจเพดานปัจจุบันกับสำนักงานประกันสังคมก่อนคำนวณ

ถ้าจ่ายสมทบไม่ถึง 180 เดือน คุณจะได้เป็นเงินก้อนแทนบำนาญ รายละเอียดสูตรและตัวอย่างของแต่ละกรณีอยู่ที่ เงินชราภาพประกันสังคม และสิทธิอื่นของผู้ประกันตนที่ สิทธิประโยชน์ประกันสังคม

บำนาญข้าราชการและ กบข. ต่างกันตรงไหน

ข้าราชการมีสองก้อนที่คนมักปนกัน ก้อนแรกคือบำเหน็จบำนาญที่รัฐจ่าย ก้อนที่สองคือเงินในกองทุน กบข. ที่ข้าราชการสะสมเอง

ตามคำถามพบบ่อยของ กบข. ผู้ที่เลือกรับบำนาญจะได้เงินประเดิม (ถ้ามี) เงินชดเชย เงินสะสม เงินสมทบ และผลตอบแทน ส่วนผู้ที่เลือกรับบำเหน็จ หรือผู้ที่ไม่มีสิทธิรับบำนาญ จะได้เฉพาะเงินสะสม เงินสมทบ และผลตอบแทน นั่นหมายความว่าถ้าข้าราชการเลือกบำเหน็จ จะตัดเงินประเดิมและเงินชดเชยออกไปด้วย

การเลือกระหว่างบำเหน็จกับบำนาญของข้าราชการเป็นการตัดสินใจเดียวในชีวิตที่เปลี่ยนไม่ได้ง่าย สูตรคำนวณและเกณฑ์อายุราชการอยู่ที่ บำเหน็จบำนาญข้าราชการ แผนการลงทุนและการสะสมของกองทุนอยู่ที่ กบข. คืออะไร

กอช. บำนาญสำหรับคนที่ไม่มีระบบรองรับ

คนทำงานอิสระ ค้าขาย หรือเกษตรกรจำนวนมากไม่ได้อยู่ในประกันสังคมมาตรา 33 และไม่มี PVD กองทุนการออมแห่งชาติ (กอช.) จึงมีไว้ให้คนกลุ่มนี้ออมเพื่อบำนาญ

ข้อมูลจากสำนักงานกองทุนการออมแห่งชาติระบุว่า สมาชิกต้องอายุ 15 ถึง 60 ปี ไม่ได้เป็นสมาชิกประกันสังคมมาตรา 33, 39 หรือมาตรา 40 บางทางเลือก รวมทั้งไม่ได้เป็นสมาชิก กบข. หรือ PVD ออมได้ครั้งละอย่างน้อย 50 บาท ไม่เกิน 13,200 บาทต่อปี รัฐสมทบตามอายุ

ช่วงอายุสมาชิก	รัฐสมทบ	เพดานสมทบต่อปี
15 ถึง 30 ปี	50% ของเงินออม	600 บาท
30 ถึง 50 ปี	80% ของเงินออม	960 บาท
50 ถึง 60 ปี	100% ของเงินออม	1,200 บาท

บำนาญเริ่มจ่ายเมื่ออายุ 60 ปี หากออมเต็มเพดาน 13,200 บาทต่อปี หน้าสรุปประเมินว่าได้ราว 3,600 บาทต่อเดือน ซึ่งเป็นตัวเลขประมาณการภายใต้สมมติฐานที่ กอช. ตั้งไว้ ไม่ใช่เงินรับประกัน ถ้าคำนวณบำนาญแล้วต่ำกว่าเกณฑ์ ผู้ออมจะได้เงินดำรงชีพ 600 บาทต่อเดือนจนกว่าเงินในบัญชีจะหมด นอกจากนี้ยอดออมลดหย่อนภาษีได้ไม่เกิน 13,200 บาท

ตัวอย่างสมมติ คนขายของตลาดนัดอายุ 40 ปี ออมเดือนละ 1,100 บาท ครบ 13,200 บาทต่อปี รัฐสมทบ 80% แต่ไม่เกิน 960 บาท คุณจึงได้เงินสมทบ 960 บาท จากที่คิดตามสัดส่วนได้ 10,560 บาท เพดานนี้ทำให้ส่วนที่รัฐเติมให้เล็กกว่าที่คนมักเข้าใจ แต่ยังนับเป็นผลตอบแทนทันที 7% ของเงินที่ออม

ตัวเลขข้างต้นยังต้องยืนยันก่อนสมัคร เพราะเว็บไซต์ กอช. ตรวจโดยเครื่องมืออัตโนมัติไม่ได้ ให้โทรถามอัตราสมทบปัจจุบันกับสำนักงาน กอช. ก่อนตัดสินใจ

ประกันบำนาญ ซื้อแล้วได้อะไร

ประกันชีวิตแบบบำนาญเป็นทางเลือกส่วนตัวสำหรับคนที่อยากสร้างรายได้งวดเอง กรมสรรพากรอธิบายเกณฑ์ลดหย่อนภาษีว่า ต้องเป็นกรมธรรม์อายุสัญญา 10 ปีขึ้นไป จ่ายบำนาญตั้งแต่อายุ 55 ปีจนถึง 85 ปีหรือมากกว่า ลดหย่อนได้ไม่เกิน 15% ของเงินได้ และไม่เกิน 200,000 บาท รวมกับกองทุนเกษียณอื่นแล้วไม่เกิน 500,000 บาทต่อปี หน้านี้ของกรมเป็นข้อมูลปีภาษีเก่า ให้ตรวจอัตราปัจจุบันก่อนซื้อ

ตัวอย่างสมมติ คุณอายุ 35 ปี ซื้อกรมธรรม์บำนาญจ่ายเบี้ย 60,000 บาทต่อปี ถึงอายุ 55 ปี รวมเบี้ย 1,200,000 บาท ถ้ากรมธรรม์จ่ายบำนาญปีละ 90,000 บาท ตั้งแต่ 55 ถึง 85 ปี รวม 2,700,000 บาท ตัวเลขนี้เป็นสมมติ แต่ให้เห็นว่าต้องมีชีวิตอยู่ถึงช่วงอายุเท่าไรถึงจะคุ้ม คนที่เสียชีวิตเร็วอาจได้ผลประโยชน์ต่ำกว่าเบี้ย และเงื่อนไขของแต่ละบริษัทต่างกันมาก จึงควรเปรียบเทียบสัญญาและอ่านข้อยกเว้นให้ครบ

บำนาญเดือนละเท่าไร ถึงจะพอใช้

กฎคร่าว ๆ ที่นักวางแผนใช้กันคือรายจ่ายหลังเกษียณอยู่ราว 70 ถึง 80% ของช่วงทำงาน ถ้าคุณใช้เดือนละ 30,000 บาท เป้าคือราว 21,000 ถึง 24,000 บาท ตัวเลขนี้ปรับได้ตามบ้านที่ผ่อนหมดหรือยัง และต้องดูแลพ่อแม่หรือลูกอยู่หรือไม่

ตัวอย่างสมมติ คนทำงานเอกชนจ่ายประกันสังคมครบ 240 เดือน ได้ราว 4,125 บาทต่อเดือน ส่วนที่ขาดอีกราว 17,000 ถึง 20,000 บาท ต้องมาจากเงินออม PVD หรือกรมธรรม์ ถ้าหวังผลตอบแทน 5% ต่อปีแล้วใช้แต่ผลตอบแทน ต้องมีเงินราว 4,000,000 ถึง 4,800,000 บาท (เลขสมมติ) ดูสูตรครบที่ วางแผนเกษียณ

บำนาญจึงเป็นแค่ชิ้นหนึ่งของแผน ไม่ควรเป็นชิ้นเดียว บำนาญข้าราชการคำนวณจากเงินเดือนและอายุราชการ จึงมักสูงกว่าบำนาญประกันสังคมมากเมื่อเทียบกับรายได้เดิม เพราะสวัสดิการสองระบบออกแบบต่างกัน

เงินก้อนกับเงินงวด ตัวอย่างเดียวกัน เลือกต่างกัน

สมมติคุณมีสิทธิเลือกระหว่างเงินก้อน 1,500,000 บาท กับบำนาญเดือนละ 8,000 บาท เงินงวดปีละ 96,000 บาท ใช้เวลา 15.6 ปีจึงเท่าเงินก้อน หากอายุยืนเกิน 76 ปี (เริ่มรับที่ 60) บำนาญจะรวมมากกว่า ตัวเลขนี้ไม่ได้บอกว่าอะไรดีกว่า แต่บอกเงื่อนไขของการตัดสินใจ

คนที่ควรเอนไปทางเงินงวดคือคนที่ไม่มีวินัยเก็บเงินก้อน คนที่ครอบครัวมีประวัติอายุยืน และคนที่ไม่มีรายได้ประจำอื่น ส่วนคนที่ควรพิจารณาเงินก้อนคือคนที่มีหนี้ดอกเบี้ยสูงต้องปิด หรือคนที่มีแผนใช้เงินชัดและมีความรู้จัดการลงทุน เงินก้อนที่ถูกใช้ปิดหนี้ดอกเบี้ยแพงบางครั้งให้ผลดีกว่าบำนาญเสียอีก เทียบกับอัตราดอกเบี้ยที่ ดอกเบี้ยเงินกู้สูงสุดตามกฎหมาย

บำนาญเสียภาษีไหม

บำนาญเป็นเงินได้ที่ต้องดูตามประเภทเงินได้ บางส่วนอาจไม่ต้องเสียภาษี กรมสรรพากรระบุในคำตอบข้อหารือว่า ผู้มีอายุ 65 ปีขึ้นไปได้รับยกเว้นเงินได้ 190,000 บาท แต่ต้องใช้สิทธิตอนยื่นแบบ เพราะการหักภาษี ณ ที่จ่ายรายเดือนไม่ได้นำสิทธินี้มาคิดให้ ถ้าถูกหักไปแล้วต้องขอคืนตอนยื่นภาษี คำตอบดังกล่าวเป็นข้อหารือเก่า ควรเช็กเกณฑ์ปัจจุบัน ดูขั้นตอนขอคืนที่ ขอคืนภาษี

สิ่งที่บำนาญไม่ครอบคลุม

บำนาญจ่ายให้ตัวผู้รับเพียงคนเดียว ถ้าผู้รับเสียชีวิต สิทธิรายเดือนส่วนใหญ่จะสิ้นสุดตามเงื่อนไขของแต่ละระบบ และสิ่งที่ตกถึงทายาทมักเป็นเงินบางส่วนหรือเงินช่วยเหลือที่ระบบกำหนด ไม่ได้เป็นบำนาญเต็มจำนวนต่อไปเรื่อย ๆ คู่สมรสที่ไม่มีรายได้ของตัวเองควรถามชัดว่าสิทธิหลังผู้รับเสียชีวิตเป็นอย่างไร ก่อนเลือกรูปแบบการรับ

ค่ารักษาพยาบาลก็เป็นอีกก้อนที่บำนาญไม่ได้แก้ให้ ผู้ประกันตนที่ออกจากงานและไม่ได้เป็นผู้ประกันตนต่อ อาจต้องมองสิทธิรักษาพยาบาลแยกต่างหาก ดูการเตรียมสิทธิสุขภาพได้ที่ ประกันสุขภาพผู้สูงอายุ

ก่อนเลือกบำนาญหรือบำเหน็จ ตรวจ 5 ข้อนี้

1. ระบบของคุณคือประกันสังคม ข้าราชการ กอช. หรือกรมธรรม์ และเงื่อนไขอายุกับจำนวนเดือนถึงหรือยัง
2. ยอดบำนาญรายเดือนที่คำนวณได้ครอบคลุมรายจ่ายจำเป็นกี่เปอร์เซ็นต์
3. ถ้าเลือกเงินก้อน มีแผนใช้ชัดหรือไม่ และเงินพอใช้ถึงอายุ 85 ปีหรือเปล่า
4. ภาษีและสิทธิประโยชน์ตามมาอย่างไร โดยเฉพาะรายได้เกษียณที่ต้องยื่นภาษี
5. มีสิทธิสุขภาพต่อเนื่องไหม เช่น สิทธิของครอบครัวในระบบข้าราชการ

คุณตัดสินใจเองได้ถ้าตัวเลขชัด แต่ข้าราชการควรสอบถามกรมบัญชีกลางหรือหน่วยงานต้นสังกัดก่อนยื่นเลือก ผู้ประกันตนตรวจยอดเดือนสมทบกับสำนักงานประกันสังคมสายด่วน 1506 และคนที่คิดจะซื้อกรมธรรม์ควรให้ผู้วางแผนการเงินที่มีใบอนุญาตช่วยเทียบเงื่อนไข