ภาษีมรดก คือภาษีอะไร เกิน 100 ล้านบาท เสีย 5% หรือ 10%

คนมักเข้าใจว่าภาษีมรดกคือภาษีที่ครอบครัวต้องจ่ายทุกครั้งที่มีคนเสียชีวิต แต่ภาษีการรับมรดกของไทยตามที่กรมสรรพากรอธิบายไว้ ไม่ได้เริ่มเก็บตั้งแต่บาทแรก ผู้รับมรดกเสียเฉพาะส่วนที่เกิน 100 ล้านบาท และนับแยกตามเจ้ามรดกแต่ละราย ทำให้ครอบครัวส่วนใหญ่ที่มีบ้าน ที่ดิน และเงินฝากระดับสิบล้านบาทไม่เข้าเกณฑ์เลย

หน้านี้ไล่ตามสิ่งที่ผู้รับมรดกต้องตัดสินใจจริง คือใครอยู่ในข่าย ทรัพย์สินอะไรนับ ประเมินมูลค่าอย่างไร หักหนี้อะไรได้ ภาษีเท่าไร ยื่นเมื่อไร และเอกสารที่ควรเตรียม ตัวอย่างทั้งหมดเป็นตัวอย่างสมมติเพื่อให้เห็นวิธีคิด

ใครมีหน้าที่เสียภาษี

หน้าผู้มีหน้าที่เสียภาษีของสรรพากรแบ่งผู้รับมรดกเป็นสามกลุ่ม

ผู้รับมรดก	เสียภาษีจากทรัพย์สินที่อยู่ที่ไหน
บุคคลสัญชาติไทย	ทั้งในและนอกประเทศ
บุคคลธรรมดาต่างชาติที่มีถิ่นที่อยู่ในไทยตามกฎหมายคนเข้าเมือง	ทั้งในและนอกประเทศ
บุคคลต่างชาติอื่นๆ	เฉพาะทรัพย์สินที่อยู่ในไทย
นิติบุคคลที่ถือเป็นสัญชาติไทย	ทั้งในและนอกประเทศ
นิติบุคคลอื่น	เฉพาะทรัพย์สินที่อยู่ในไทย

นิติบุคคลถือเป็นสัญชาติไทย ถ้าจดทะเบียนหรือจัดตั้งตามกฎหมายไทย หรือมีคนไทยถือหุ้นเกินครึ่งของทุนชำระแล้ว ณ เวลาที่มีสิทธิได้รับมรดก หรือมีคนไทยเป็นผู้บริหารเกินกึ่งหนึ่ง ภาษีเก็บเมื่อได้รับมรดกจากเจ้ามรดกคนเดียวกัน ไม่ว่าจะรับครั้งเดียวหรือหลายครั้ง

การยกเว้นตามกฎกระทรวงมีสามกลุ่ม คือผู้รับที่เจ้ามรดกประสงค์ให้ใช้เพื่อศาสนา การศึกษา หรือสาธารณประโยชน์ หน่วยงานรัฐและนิติบุคคลที่มีวัตถุประสงค์เพื่อกิจการดังกล่าว และบุคคลหรือองค์การระหว่างประเทศตามข้อผูกพันของไทย

ทรัพย์สินอะไรที่นับ และประเมินอย่างไร

แบบ ภ.ม.60 ระบุทรัพย์สินที่ต้องเสียภาษีไว้ห้าหมวด ซึ่งสรรพากรกำหนดวิธีมูลค่าไว้ต่างกัน

หมวด	ตัวอย่าง	มูลค่าที่ใช้ตามคู่มือ
อสังหาริมทรัพย์	ที่ดิน บ้าน คอนโด	ราคาประเมินทุนทรัพย์เพื่อเรียกเก็บค่าธรรมเนียมจดทะเบียนสิทธิและนิติกรรมตามประมวลกฎหมายที่ดิน หักด้วยภาระที่ถูกรอนสิทธิตามกฎกระทรวง
หลักทรัพย์	หุ้น หน่วยลงทุน พันธบัตร หุ้นกู้ ตั๋วเงิน	หุ้นที่จดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ฯ ใช้ราคาปิด ณ สิ้นเวลาทำการของวันที่ได้รับมรดก
เงินฝากและสิทธิเรียกร้อง	เงินฝากธนาคาร สลากออมสิน บัตรเงินฝาก	ยอดเงินฝากหรือสิทธิเรียกร้อง
ยานพาหนะที่มีทะเบียน	รถยนต์ รถจักรยานยนต์ เรือยนต์ เครื่องบิน	ตามที่กรอกในแบบ
ทรัพย์สินทางการเงินที่ประกาศเพิ่ม	ตามพระราชกฤษฎีกา	ตามประกาศ

แบบกำหนดให้รวมทั้งทรัพย์สินในประเทศและต่างประเทศเมื่อผู้รับเป็นกลุ่มที่เสียภาษีทั่วโลก ราคาที่ดินและบ้านที่ใช้คือราคาประเมินราชการ ไม่ใช่ราคาตลาด ซึ่งมักต่ำกว่า ดูบริบทค่าธรรมเนียมการโอนอสังหาริมทรัพย์เพิ่มได้ที่ ค่าใช้จ่ายโอนบ้าน

หักหนี้อะไรได้บ้าง

ภาษีคิดจากมูลค่าทรัพย์สินหักด้วยภาระหนี้สินที่ตกทอดมาจากการรับมรดก แบบแยกประเภทหนี้ไว้สี่หมวด

• เงินเบิกเกินบัญชี รวมหนี้ค้างชำระบัตรเครดิตทุกประเภท
• เงินกู้จากธนาคารหรือสถาบันการเงินอื่น เช่น สินเชื่อบ้าน
• หนี้ที่มีหลักฐานเป็นหนังสือจากบุคคลหรือนิติบุคคลที่ไม่ใช่สถาบันการเงิน เช่น บริษัทหรือกองทุนหมู่บ้าน
• หนี้อื่นที่ไม่มีหลักฐานเป็นหนังสือ

คำอธิบายในแบบระบุว่า วันที่ที่กรอกคือวันที่ได้รับทรัพย์สินเป็นมรดก โดยเจ้าหนี้เป็นผู้รับรองความถูกต้องของหนี้นั้น จึงควรขอหนังสือยืนยันยอดหนี้ ณ วันที่เจ้ามรดกเสียชีวิตจากธนาคารและเจ้าหนี้ทุกรายไว้แต่เนิ่นๆ

ภาษีคิดอย่างไร ไล่ตามสี่ขั้น

สรรพากรให้คำนวณมูลค่ามรดกที่ต้องเสียภาษีตามลำดับ

1. มูลค่ามรดกที่ได้รับทั้งสิ้น ทั้งในและต่างประเทศ
2. หักภาระหนี้สินอันตกทอด
3. หักมูลค่าที่ไม่ต้องเสียภาษี 100 ล้านบาท
4. ผลลัพธ์คือมูลค่ามรดกที่ต้องเสียภาษี นำไปคูณอัตรา

อัตราคือ 10% ของส่วนที่ต้องเสียภาษี แต่ถ้าผู้รับเป็นบุพการีหรือผู้สืบสันดาน เสีย 5% ตัวอย่างในคู่มือของสรรพากรคือ ผู้รับได้ทรัพย์สิน 150 ล้านบาท มีหนี้ตกทอด 30 ล้านบาท หัก 100 ล้านบาท เหลือ 20 ล้านบาทเป็นฐานภาษี

ตัวอย่างสมมติ	ได้รับ	หนี้	หลังหัก 100 ล้าน	อัตรา	ภาษี
ก. ลูกคนเดียว รับจากแม่	150	30	20	5%	1,000,000
ข. หลานรับจากลุง	150	30	20	10%	2,000,000
ค. ลูกสามคนรับจากพ่อ คนละ	90	0	ไม่เกิน 100	ไม่เสีย	0
ง. ลูกรับมรดก 240 ล้าน หนี้ 40 ล้าน	240	40	100	5%	5,000,000

หน่วยในตารางเป็นล้านบาทยกเว้นคอลัมน์ภาษี ข้อ ก. คิดจาก 150 ลบ 30 ลบ 100 ได้ 20 ล้านบาท คูณ 5% ได้ 1,000,000 บาท ข้อ ข. ฐานเท่ากัน แต่หลานของพี่น้องผู้ตายไม่ใช่ผู้สืบสันดานโดยตรงของเจ้ามรดกในตัวอย่างนี้ จึงเสีย 10% ข้อ ค. เกณฑ์นับต่อคน ต่างคนรับ 90 ล้านบาท จึงไม่ถึงเกณฑ์ แม้ครอบครัวรวมกันได้ 270 ล้านบาท ข้อ ง. ได้ 240 ล้านบาท หนี้ 40 ล้านบาท ฐานภาษี 100 ล้านบาท ภาษี 5% เท่ากับ 5,000,000 บาท

ตัวอย่างข้อ ข. ผมสมมติความสัมพันธ์เพื่อเทียบอัตรา ผู้ที่ไม่แน่ใจว่าตนเป็นผู้สืบสันดานหรือบุพการีตามกฎหมาย ควรสอบถามสรรพากรก่อนกรอกแบบ เพราะแบบ ภ.ม.60 ให้เลือกความสัมพันธ์เป็นบุพการีหรือผู้สืบสันดาน หรืออื่นๆ

ยื่นเมื่อไร ที่ไหน และถ้าช้า

ผู้มีหน้าที่ต้องยื่นแบบ ภ.ม.60 และชำระภาษีภายใน 150 วันนับจากวันที่ได้รับมรดกที่เป็นเหตุให้มีหน้าที่เสียภาษี ยื่นที่สำนักงานสรรพากรพื้นที่สาขาแห่งใดแห่งหนึ่ง หรือสถานที่อื่นที่อธิบดีกำหนด การชำระทำได้ด้วยเงินสด บัตรเครดิตบางประเภทตามเงื่อนไขของสำนักงาน เช็คตามที่สรรพากรกำหนด

กรณี	ผลตามคู่มือสรรพากร
ไม่ยื่นแบบภายในกำหนด	เบี้ยปรับอีก 1 เท่าของภาษีที่ต้องชำระ
ยื่นไม่ครบหรือไม่ตรงจริง ทำให้ภาษีขาด	เบี้ยปรับอีก 0.5 เท่าของภาษีที่ต้องเสียเพิ่ม
ชำระช้า	เงินเพิ่ม 1.5% ต่อเดือน เศษเดือนนับเป็นหนึ่งเดือน แต่รวมไม่เกินภาษีที่ต้องชำระ

ตัวอย่างสมมติของข้อ ก. ที่ภาษี 1,000,000 บาท ถ้าไม่ยื่นภายใน 150 วันเลย เบี้ยปรับคือ 1,000,000 บาทอีกก้อน ก่อนรวมเงินเพิ่มรายเดือน การคำนวณสองส่วนนี้สรรพากรแยกกัน ดังนั้นการเตรียมเอกสารตั้งแต่เดือนแรกคุ้มกว่ารอชนเส้น

ถ้ารับมรดกเพิ่มจากเจ้ามรดกคนเดิมหลังยื่นแล้ว ต้องยื่น ภ.ม.60 ใหม่ภายใน 150 วันนับจากวันที่ได้รับเพิ่ม ในคู่มือของสรรพากรยกตัวอย่างผู้รับที่ยื่นเรื่องทรัพย์ 150 ล้านบาทไปแล้ว แล้วได้รับเพิ่มอีก 50 ล้านบาท ต้องยื่นครั้งที่ 2 สำหรับส่วนเพิ่มนั้น ส่วนถ้ายื่นไปแล้วทราบว่ามูลค่าขาดไป ให้ยื่นเพิ่มเติมพร้อมชำระภาษีและเบี้ยปรับหรือเงินเพิ่มที่เกิดขึ้น

ผ่อนชำระ และการขอคืน

แบบ ภ.ม.60 ระบุว่าผู้มีหน้าที่เสียภาษีผ่อนชำระได้ภายในไม่เกิน 5 ปี ตามหลักเกณฑ์ในพระราชกฤษฎีกา และเมื่อชำระครบตามเงื่อนไขจะได้รับยกเว้นเงินเพิ่ม แต่ถ้าผ่อนเกิน 2 ปี พระราชกฤษฎีกาอาจกำหนดให้เสียเงินเพิ่มบางส่วน รายละเอียดอัตราและเงื่อนไขอยู่ในหน้าผ่อนชำระของสรรพากร ซึ่งไม่ได้อยู่ในเอกสารที่ผมอ่านสำหรับหน้านี้ ให้ตรวจก่อนวางแผนกระแสเงินสด

ถ้าชำระเกิน หรือมีสิทธิได้คืน ยื่นคำร้องขอคืนเงินภาษีอากร (ค.10) พร้อมเอกสารภายใน 5 ปีนับแต่วันชำระภาษีทั้งหมด ที่สำนักงานสรรพากรพื้นที่สาขาแห่งใดก็ได้ และไม่มีสิทธิเรียกดอกเบี้ยจากเงินคืน

เรื่องที่ภาษีมรดกไม่ครอบคลุม

ภาษีมรดกเป็นเพียงหนึ่งในหลายเรื่องที่ผู้รับมรดกต้องเจอ ส่วนที่แยกออกไปมีอย่างน้อยสามเรื่อง

• รายได้ที่ทรัพย์สินสร้างหลังรับมรดก เช่น ค่าเช่าบ้านมรดกหรือปันผลหุ้นที่รับมา ถือเป็นเงินได้ของผู้รับตั้งแต่วันที่เป็นเจ้าของ ดูหลักพื้นฐานที่ ภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาเบื้องต้น และกรณีปันผลที่ ภาษีเงินปันผล
• ภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างประจำปีของทรัพย์สินที่รับมา ดูที่ ภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง
• ภาษีเงินได้ของผู้ตายที่ค้างอยู่ ซึ่งผู้จัดการมรดกยื่นในนามกองมรดก กองมรดกที่ยังไม่แบ่งต้องมีเลขประจำตัวผู้เสียภาษีของตัวเอง ดูที่ เลขประจำตัวผู้เสียภาษี

ของขวัญที่ผู้ตายยกให้ก่อนเสียชีวิตเป็นเรื่องภาษีการรับให้ซึ่งมีกฎแยก ผมไม่ได้อ่านรายละเอียดภาษีการรับให้สำหรับหน้านี้ จึงไม่ขอสรุปตัวเลข ให้สอบถามสรรพากรโดยตรงถ้ามีการยกทรัพย์สินก่อนเสียชีวิต

ประเมินล่วงหน้าแบบง่ายๆ ในหนึ่งหน้ากระดาษ

ก่อนจะรู้ว่ามีหน้าที่ยื่นหรือไม่ ลองทำตารางสั้นๆ ตามนี้ แล้วนำไปคุยกับสำนักงานสรรพากรพื้นที่

รายการ	ใส่ตัวเลขประมาณ	ที่มา
ที่ดินและบ้านตามราคาประเมิน	ล้านบาท	ใบประเมินจากสำนักงานที่ดิน
หุ้นและหน่วยลงทุนตามราคาปิดวันที่ได้รับ	ล้านบาท	รายงานจากบริษัทหลักทรัพย์
เงินฝากและสลาก	ล้านบาท	หนังสือยืนยันยอดจากธนาคาร
รถและยานพาหนะที่มีทะเบียน	ล้านบาท	ราคาตามที่กรอกในแบบ
หนี้สินทุกประเภท	ล้านบาท	หนังสือยืนยันจากเจ้าหนี้
ส่วนที่คุณรับ ลบหนี้ที่ตกทอดมาถึงคุณ	ล้านบาท	เทียบกับเกณฑ์ 100 ล้านบาท

ถ้าผลรวมใกล้ 100 ล้านบาท โดยเฉพาะเมื่อมีที่ดินหลายแปลงหรือพอร์ตหุ้นขนาดใหญ่ ควรขอคำแนะนำจากสำนักงานสรรพากรพื้นที่และนักกฎหมายที่ดูแลการแบ่งมรดกก่อนตกลงแบ่ง เพราะวันที่ได้รับมรดกและมูลค่าตลาดหลักทรัพย์ในวันนั้นมีผลต่อฐานภาษี

เอกสารที่ควรมีมือก่อนยื่น ภ.ม.60

1. สำเนาใบมรณบัตรของเจ้ามรดก และเลขประจำตัวผู้เสียภาษีหรือเลขบัตรของเจ้ามรดกกับผู้รับ
2. คำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดกหรือพินัยกรรม ถ้ามี
3. เอกสารสิทธิที่ดินและราคาประเมินทุนทรัพย์ล่าสุด
4. รายงานหลักทรัพย์และราคาปิด ณ วันที่ได้รับมรดก
5. หนังสือยืนยันเงินฝากและหนี้สินจากสถาบันการเงิน
6. ทะเบียนรถหรือเอกสารยานพาหนะ

สรุปคือ ครอบครัวส่วนใหญ่ที่มรดกอยู่ระดับสิบล้านบาทไม่เสียภาษีนี้ แต่ถ้าฐานทรัพย์สินที่คุณรับใกล้หรือเกิน 100 ล้านบาท ให้โทร RD Intelligence Center 1161 หรือไปที่สำนักงานสรรพากรพื้นที่ แล้วขอคำแนะนำเรื่องแบบ ภ.ม.60 และการผ่อนชำระ ก่อนครบ 150 วัน