อากรแสตมป์ คือภาษีอะไร สัญญาไหนต้องเสีย คิดเท่าไร และจ่ายภายในกี่วัน

อากรแสตมป์ คือภาษีที่เก็บจากเอกสารที่เรียกว่าตราสาร เมื่อมีการทำเอกสารประเภทที่กฎหมายระบุไว้ เช่น สัญญาเช่าที่ดินและอาคาร สัญญากู้ยืมเงิน สัญญาจ้างทำของ กรมธรรม์ประกันภัย หนังสือมอบอำนาจ ฐานคำนวณคือมูลค่าในเอกสาร ไม่ใช่รายได้หรือกำไรของคนเซ็น และภาระเกิดขึ้นตั้งแต่ลงลายมือชื่อ แม้ยังไม่มีเงินเคลื่อนไหวจริง หลักทั่วไปต้องเสียภายใน 15 วัน

เรื่องที่ทำให้คนสับสนที่สุดคือสองอย่าง ได้แก่ สัญญาไหนอยู่ในบัญชี และใครเป็นคนจ่าย ส่วนตัวเลขนั้นไม่ยาก ส่วนใหญ่เป็น 1 บาทต่อหลักพัน

ภาษีที่เก็บจากกระดาษ ไม่ได้เก็บจากรายได้

ภาษีเงินได้เก็บตามรายได้ที่คุณได้รับ ภาษีมูลค่าเพิ่มเก็บตามการขายสินค้าและบริการ แต่อากรแสตมป์เก็บตามตัวตราสาร ถ้าเอกสารนั้นตรงกับลักษณะแห่งตราสารที่อยู่ในบัญชีอัตราอากรแสตมป์ท้ายหมวด 6 ของประมวลรัษฎากร ก็ต้องเสียอากร ถ้าไม่อยู่ในบัญชี ต่อให้มูลค่าสูงมากก็ไม่ต้องเสียอากรแสตมป์ จึงมีคนทำสัญญาซื้อขายหลักล้านที่ไม่มีอากรเลย ในขณะที่หนังสือมอบอำนาจใบเดียวต้องเสีย 10 บาท

บัญชีอัตรามีทั้งหมด 28 ลักษณะแห่งตราสาร ที่คนทั่วไปเจอบ่อยมีดังนี้

ตราสาร	อัตราอากร	ตามหน้าบัญชีของกรมสรรพากร
เช่าที่ดิน อาคาร สิ่งปลูกสร้าง	1 บาทต่อ 1,000 บาท หรือเศษ	คิดจากค่าเช่าและเงินกินเปล่าตลอดอายุสัญญา ผู้ให้เช่าเป็นผู้เสียอากร
จ้างทำของ	1 บาทต่อ 1,000 บาท หรือเศษ	คิดจากค่าจ้าง ผู้รับจ้างเป็นผู้เสียอากร
กู้ยืมเงิน เบิกเกินบัญชี	1 บาทต่อ 2,000 บาท หรือเศษ	สูงสุด 10,000 บาท ผู้ให้กู้เป็นผู้เสียอากร
กรมธรรม์ประกันวินาศภัย	1 บาทต่อ 250 บาท หรือเศษ ของเบี้ยประกัน	บริษัทประกันเป็นผู้เสียอากร
กรมธรรม์ประกันชีวิต	1 บาทต่อ 2,000 บาท หรือเศษ ของจำนวนเงินเอาประกัน	ไม่เกิน 20 บาท
เช่าซื้อทรัพย์สิน	1 บาทต่อ 1,000 บาท หรือเศษ ของราคาทั้งหมด	ผู้ให้เช่าซื้อเป็นผู้เสียอากร
หนังสือมอบอำนาจ	10 บาท หรือ 30 บาท	10 บาทถ้ามอบทำการครั้งเดียว 30 บาทถ้ามอบหลายอย่างหรือหลายคน

คำว่า "หรือเศษ" มีผลจริง ค่าเช่าตลอดสัญญา 180,001 บาท คิดเป็น 181 หน่วย ไม่ใช่ 180 หน่วย อากรจึงเป็น 181 บาท

สัญญาเช่าบ้านและห้อง คิดจากทั้งสัญญา ไม่ใช่เดือนเดียว

สัญญาเช่าเป็นตราสารที่คนทั่วไปทำบ่อยที่สุด และอัตรา 1 บาทต่อ 1,000 บาทคิดจากค่าเช่ารวมตลอดอายุสัญญา รวมเงินกินเปล่าถ้ามี

ตัวอย่างสมมติ ห้องชุดค่าเช่าเดือนละ 15,000 บาท สัญญา 1 ปี

• ค่าเช่ารวม 15,000 x 12 = 180,000 บาท
• อากร 180,000 / 1,000 = 180 บาท

ถ้าเป็นสัญญา 3 ปี ค่าเช่าคงที่เดือนละ 20,000 บาท ค่าเช่ารวม 720,000 บาท อากรเท่ากับ 720 บาท และถ้าสัญญาระบุค่าเช่าเพิ่มทุกปี ต้องรวมค่าเช่าของทุกปีก่อนหาร ผู้ให้เช่ามักลืมข้อนี้ตอนทำสัญญาแบบขึ้นค่าเช่าอัตโนมัติ

ตามบัญชีของกรมสรรพากร ผู้เสียอากรของสัญญาเช่าคือผู้ให้เช่า ส่วนผู้ขีดฆ่าแสตมป์คือผู้เช่า ในทางปฏิบัติหลายสัญญาเขียนให้ผู้เช่ารับภาระค่าอากรแทน ซึ่งทำได้ตามที่ตกลงกัน แต่ภาระหน้าที่ต่อสรรพากรยังเป็นของผู้ที่กฎหมายกำหนด และควรเขียนข้อตกลงนี้ไว้ในสัญญาให้ชัด

สัญญาเช่าที่มีค่าเช่าตั้งแต่ 1,000,000 บาท หรือต้องจดทะเบียนตามประมวลกฎหมายที่ดิน ผู้ให้เช่าต้องชำระอากรเป็นตัวเงิน ตามประกาศอธิบดีกรมสรรพากรเกี่ยวกับอากรแสตมป์ ฉบับที่ 37 หมายความว่าไม่ได้ซื้อแสตมป์มาติด แต่ยื่นแบบและจ่ายกับสรรพากรโดยตรง

สัญญากู้ยืมเงิน เพดาน 10,000 บาท

สัญญากู้ยืมเงินคิด 1 บาทต่อทุก 2,000 บาทของเงินกู้ และมีเพดาน 10,000 บาท คนที่กู้ธนาคารหรือผู้ให้กู้ที่เป็นสถาบันการเงิน มักไม่เห็นรายการนี้ชัดเพราะผู้ให้กู้จัดการให้ แต่ถ้าเป็นการกู้ยืมระหว่างบุคคล เพื่อน ญาติ หรือกิจการที่ผู้ถือหุ้นให้บริษัทกู้ สัญญาที่ทำเป็นหนังสือก็เข้าข่ายเช่นกัน

วงเงินกู้	คำนวณ	อากร
100,000 บาท	100,000 / 2,000	50 บาท
500,000 บาท	500,000 / 2,000	250 บาท
5,000,000 บาท	5,000,000 / 2,000	2,500 บาท
30,000,000 บาท	30,000,000 / 2,000 = 15,000	10,000 บาท (ติดเพดาน)

ตัวเลขนี้ตรงกับที่ผู้ที่ซื้อบ้านเห็นในสัญญากู้ซื้อบ้านและสัญญาจำนอง ซึ่งรายละเอียดค่าใช้จ่ายวันโอนอื่น ๆ อยู่ใน ค่าใช้จ่ายวันโอนบ้าน ส่วนคนที่กำลังเทียบสินเชื่อ ควรจำไว้ว่าอากรแสตมป์เป็นต้นทุนเล็กน้อยเมื่อเทียบกับดอกเบี้ย วิธีคิดดอกเบี้ยจริงอยู่ใน วิธีคิดดอกเบี้ยเงินกู้

ถ้ากู้กันเองและไม่ทำสัญญาเป็นหนังสือ ก็ไม่มีตราสารให้เสียอากร แต่ผู้ให้กู้จะเสียเปรียบเมื่อต้องฟ้องร้อง เพราะไม่มีหลักฐานที่ชัดเจน การทำสัญญาเป็นหนังสือและเสียอากรจึงเป็นผลดีกับผู้ให้กู้มากกว่าผู้กู้

จ้างทำของ ประกัน และมอบอำนาจ

สัญญาจ้างทำของคิด 1 บาทต่อ 1,000 บาทของค่าจ้างตามสัญญา เช่น จ้างผู้รับเหมารีโนเวทบ้านในราคา 250,000 บาท อากรเท่ากับ 250 บาท ผู้รับจ้างเป็นผู้เสียอากรตามบัญชี แต่ผู้ว่าจ้างมักเป็นผู้ออกสัญญา จึงควรตกลงกันก่อนว่าใครรับภาระ หน่วยงานรัฐที่เป็นผู้ว่าจ้างและวงเงินตั้งแต่ 200,000 บาท รวมถึงสัญญาของเอกชนที่ค่าจ้างตั้งแต่ 1,000,000 บาท ต้องชำระเป็นตัวเงิน

กรมธรรม์ประกันภัย ผู้เอาประกันไม่ต้องคิดอากรเอง เพราะบริษัทประกันเป็นผู้เสียอากรตามบัญชี ตัวอย่างสมมติ เบี้ยประกันวินาศภัย 25,000 บาท อากรประมาณ 25,000 / 250 = 100 บาท ส่วนประกันชีวิตจำนวนเงินเอาประกัน 1,000,000 บาท คำนวณได้ 500 บาท แต่ถูกจำกัดที่ 20 บาท

หนังสือมอบอำนาจเสียอากร 10 บาท ถ้ามอบให้ทำการครั้งเดียว และ 30 บาท ถ้ามอบหลายอย่างให้ผู้รับมอบอำนาจคนเดียวหรือหลายคนทำร่วมกัน ถ้ามอบให้ผู้รับมอบอำนาจหลายคนทำแยกกัน คิด 30 บาทต่อคน ข้อนี้เจอบ่อยตอนมอบอำนาจให้ญาติหลายคนไปจัดการที่ดินร่วมกัน

ใครจ่าย จ่ายเมื่อไร และวิธีจ่าย

หน้าบัญชีของกรมสรรพากรระบุคู่ของ "ผู้เสียอากร" และ "ผู้ขีดฆ่า" ไว้ในแต่ละรายการ ตัวอย่างเช่น สัญญาเช่า ผู้ให้เช่าเสียและผู้เช่าขีดฆ่า สัญญากู้ ผู้ให้กู้เสียและผู้กู้ขีดฆ่า ส่วนกรมธรรม์ประกัน บริษัทประกันเป็นทั้งผู้เสียและผู้ขีดฆ่า ถ้าในสัญญามีข้อตกลงให้อีกฝ่ายออกค่าอากรแทน ตกลงกันได้ แต่ควรเก็บหลักฐานการชำระไว้ในชื่อของผู้ที่มีหน้าที่ตามกฎหมาย

กำหนดเวลาคือ 15 วัน นับจากวันที่ทำตราสาร ตามที่ประกาศฉบับที่ 37 ระบุไว้ในหลายข้อ ประกาศนี้ใช้กับกลุ่มตราสารที่ชำระเป็นตัวเงิน 12 ลักษณะ เช่น เช่าที่ดินและอาคาร จ้างทำของที่มูลค่าถึงเกณฑ์ กู้ยืมเงินที่ให้กู้โดยสถาบันการเงิน ประกันภัย ตั๋วสัญญาใช้เงิน ส่วนตราสารเล็ก ๆ ที่ไม่เข้ากลุ่มนี้ ใช้วิธีซื้อแสตมป์มาติด

วิธี	ใช้กับ	ขั้นตอนโดยสรุป
ติดแสตมป์	สัญญาทั่วไปที่มูลค่าไม่สูง เช่น เช่าบ้านรายย่อย	ซื้อดวงแสตมป์ ติดบนสัญญา ขีดฆ่าด้วยวันที่และลายมือชื่อ
ชำระเป็นตัวเงิน	ตราสารตามประกาศที่เข้าเกณฑ์ เช่น เช่าตั้งแต่ 1,000,000 บาท	ยื่นแบบขอเสียอากรเป็นตัวเงิน (แบบ อ.ส.4) กับสรรพากรพื้นที่ และประทับตรารับชำระบนตราสาร
ยื่นออนไลน์	ตามช่องทางที่กรมสรรพากรเปิดให้	ตรวจรายละเอียดและตัวตราสารที่รองรับจากเว็บไซต์กรมสรรพากรก่อนใช้

เวลา 15 วันนับทุกวันรวมวันหยุด ถ้าวันสุดท้ายตรงกับวันหยุดราชการ มักเลื่อนไปวันทำการถัดไป แต่ไม่ควรรอวันสุดท้าย เพราะสรรพากรพื้นที่ปิดเสาร์อาทิตย์

ไม่เสียอากรหรือเสียไม่ครบ จะเป็นอย่างไร

ผลที่ตามมาสองด้านคือเงินเพิ่มและความน่าเชื่อถือของเอกสาร ด้านเงินเพิ่ม ประมวลรัษฎากรกำหนดให้เสียเงินเพิ่มเมื่อชำระเกินกำหนด โดยยิ่งล่าช้ามากเงินเพิ่มยิ่งสูงขึ้น ผู้ให้เช่าที่ลืมเสียอากรสัญญาเช่า 3 ปี แล้วมาจ่ายตอนครบสัญญา จึงต้องจ่ายอากรบวกเงินเพิ่มที่เป็นทวีคูณของอากรเดิม

ด้านเอกสาร ตราสารที่ควรเสียอากรแต่ไม่ได้เสีย ใช้เป็นพยานหลักฐานในคดีแพ่งไม่ได้จนกว่าจะเสียอากรและเงินเพิ่มให้ครบ ตามหลักของประมวลรัษฎากร ผู้ให้กู้ที่มีสัญญากู้ยืมเงินเป็นหลักฐานชิ้นเดียว จึงเสี่ยงที่สุดถ้าลืมเรื่องนี้ ก่อนฟ้องคดีควรให้ทนายความตรวจก่อนว่าเอกสารเสียอากรครบหรือยัง

เงินเพิ่มและกรณีเฉพาะของแต่ละตราสารซับซ้อนกว่าที่สรุปได้ในตาราง ถ้าสัญญาเลยกำหนดไปแล้ว ให้ติดต่อสรรพากรพื้นที่ แจ้งข้อเท็จจริงตามจริง แล้วขอให้คำนวณเงินเพิ่มให้ ดีกว่าคำนวณเองหรือปล่อยทิ้งไว้

สัญญาอะไรที่มักเข้าใจผิดว่าต้องเสีย

• สัญญาซื้อขายสินค้าทั่วไป ใบสั่งซื้อ ใบเสนอราคา ไม่อยู่ในบัญชีอัตราโดยตรง
• สัญญาจ้างงานลูกจ้างประจำ ไม่ใช่ตราสารจ้างทำของ
• การโอนเงินกันเองโดยไม่มีสัญญาเป็นหนังสือ ไม่มีตราสารให้เสียอากร
• ใบกำกับภาษีและใบเสร็จร้านค้า ไม่ต้องติดแสตมป์ ภาษีของเอกสารเหล่านี้อยู่ที่ ภาษีมูลค่าเพิ่ม และ ใบกำกับภาษี

ที่ต้องระวังคือสัญญาแบบผสม เช่น ซื้อบ้านพร้อมตกแต่ง หรือจ้างทำของที่มีการให้ยืมเงินล่วงหน้า สัญญาหนึ่งฉบับอาจเข้าข่ายหลายลักษณะ และตัวสัญญาที่เจ้าหนี้ส่งมาให้เซ็นก็ไม่ได้บอกว่าอากรครบหรือยัง

อากรแสตมป์ต่างจากภาษีหัก ณ ที่จ่าย ซึ่งหักจากเงินได้ที่จ่ายให้ผู้รับ เช่น ค่าเช่าที่จ่ายให้บริษัท ดูหลักการได้ที่ ภาษีหัก ณ ที่จ่าย สองภาษีนี้เกิดจากสัญญาฉบับเดียวกันได้ แต่คิดคนละฐานและนำส่งคนละแบบ

เช็กก่อนเซ็นสัญญาทุกฉบับ

1. เปิดหน้าบัญชีอัตราอากรแสตมป์ของกรมสรรพากร ดูว่าชื่อเอกสารของคุณตรงลักษณะแห่งตราสารข้อไหน
2. คำนวณอากรจากมูลค่าทั้งสัญญา เช่น ค่าเช่าตลอดอายุ หรือวงเงินกู้ทั้งก้อน แล้วปัดเศษขึ้น
3. ดูว่าใครเป็นผู้เสียอากรตามกฎหมาย และสัญญาเขียนให้ใครรับภาระ
4. ตรวจว่าตราสารต้องติดแสตมป์หรือชำระเป็นตัวเงิน ถ้ามูลค่าถึงเกณฑ์ตามประกาศ ให้เตรียมไปที่สรรพากรพื้นที่ภายใน 15 วัน
5. เก็บตัวสัญญาที่มีดวงแสตมป์ขีดฆ่าแล้ว หรือที่ประทับตรารับชำระ พร้อมใบเสร็จ ไว้ตลอดอายุสัญญาและหลังจากนั้นอีกพอสมควร

ถ้าสัญญามีมูลค่าสูงหรือโครงสร้างซับซ้อน ถามสรรพากรพื้นที่หรือสายด่วน 1161 โดยแนบร่างสัญญา หรือปรึกษานักบัญชีและทนายความก่อนเซ็น อัตราและเกณฑ์ชำระเป็นตัวเงินเปลี่ยนได้ตามประกาศของกรมสรรพากร จึงควรดูหน้าบัญชีอัตราฉบับปัจจุบันในวันที่ทำสัญญา